ADHD bij vrouwen en hormonen, de link die bijna niemand legt

Kelly Vos
28 mei
7 minuten om te lezen

Je bent 38 jaar, je werkt hard, je houdt alles draaiende. Maar je vergeet afspraken die je zelf hebt gemaakt. Je begint dingen en maakt ze zelden af. Je kunt urenlang iets nutteloos doen en ondertussen de ene na de andere taak voor je uitschuiven die eigenlijk urgenter is. In de middag is je concentratie zo diffuus dat je een zin drie keer leest voordat hij binnenkomt. 's Avonds, als iedereen slaapt, wordt je hoofd pas echt helder.

Jaren lang heb je dit toegeschreven aan drukte, aan je karakter, aan het feit dat je nu eenmaal "zo bent". Misschien heeft een therapeut het over angst gehad, of over piekeren. Misschien heb je zelf het woord burn-out gebruikt, ook al voelde dat niet helemaal kloppen. Wat bijna niemand heeft benoemd, is dat dit een neurobiologisch patroon kan zijn met een naam. En dat de reden waarom het zo lang onbenoemd bleef, voor een deel ligt in hoe vrouwelijke biologie en onderzoeksgeschiedens met elkaar botsen.

Waarom ADHD bij vrouwen zo lang onzichtbaar blijft

Het klassieke beeld van ADHD is gebaseerd op onderzoek bij jongens. Een kind dat niet stilzit, de klas verstoort, impulsen niet remt, en waarvan de leraar al in de eerste paar weken vraagt of er iets aan de hand is. Dat beeld heeft decennialang bepaald hoe de diagnose werd gesteld, hoe artsen ernaar keken, en welk gedrag als "opvallend genoeg" werd beschouwd om te onderzoeken.

Meisjes en vrouwen met ADHD voldoen daar zelden aan. Zij hebben vaker de inattentieve variant: dagdromen, moeite met prioriteren, vergeetachtigheid, een hoofd dat tegelijk aan te veel dingen denkt en toch niets afmaakt. Ze worden niet als storend ervaren, maar als afwezig, traag, of "in hun eigen wereldje". En ze leren al vroeg om dat te verbergen. Aanpassen, extra hard werken, alles dubbel controleren, sociale situaties nauwkeurig lezen om niet op te vallen. Dit wordt maskeren genoemd, en bij vrouwen is het zo goed ontwikkeld dat het de kern van het probleem zelf verbergt.

Het gevolg is dat vrouwen met ADHD gemiddeld jaren later een diagnose krijgen dan mannen, als ze die ooit krijgen. Ze belanden vaker bij behandelaars met angst of depressie als hoofdklacht, aandoeningen die weliswaar aanwezig kunnen zijn, maar die in dit geval ook kunnen voortkomen uit de jarenlange uitputting van het maskeren zelf. Wat er neurologisch werkelijk speelt, blijft dan onbehandeld.

Dopamine als kern van het probleem

Om te begrijpen wat ADHD in het brein doet, moet je naar dopamine kijken. Dopamine is een neurotransmitter die betrokken is bij motivatie, beloning, aandacht en het vermogen om gedrag te reguleren. In de prefrontale cortex, het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor planning, remming en werkgeheugen, speelt dopamine een centrale rol. Het houdt het systeem stabiel. Het maakt het mogelijk om een taak te beginnen die pas later beloond wordt, je aandacht bij iets saais te houden, en impulsen lang genoeg te vertragen om een betere keuze te maken.

Bij mensen met ADHD functioneert dit dopaminesysteem anders. Er is minder dopamine beschikbaar in de prefrontale cortex, de receptoren reageren minder gevoelig, of de heropname verloopt te snel zodat het signaal eerder verdwijnt dan het zijn werk heeft kunnen doen. Het systeem werkt, maar niet met de stabiliteit die nodig is voor consistente aandachtsregulatie. Wat van buiten lijkt op luiheid of onwil, is van binnen een brein dat structureel moeite heeft met de neurochemische basis van zelfregulatie.

Dit is ook waarom ADHD-medicatie werkt: methylfenidaat en amfetaminen verhogen de beschikbaarheid van dopamine (en noradrenaline) in de prefrontale cortex. Ze compenseren iets wat neurobiologisch ontbreekt.

Oestrogeen en dopamine: de verbinding die bijna nooit wordt benoemd

Hier begint de verbinding die voor vrouwen zo cruciaal is en zo zelden wordt gelegd. Oestrogeen is geen geslachtshormoon dat uitsluitend het voortplantingssysteem beïnvloedt. Het is een actief werkzame stof in het brein, met directe effecten op het dopaminesysteem.

Het mechanisme werkt op meerdere niveaus. Ten eerste stimuleert oestrogeen de aanmaak van dopamine door de activiteit van het enzym tyrosinehydroxylase te verhogen, een sleutelenzym in de dopaminesynthese. Ten tweede vergroot oestrogeen de gevoeligheid van dopaminereceptoren in de prefrontale cortex: bij hogere oestrogeenspiegels reageert het systeem beter op de aanwezige dopamine. Ten derde remt oestrogeen de activiteit van monoamine-oxidase (MAO), het enzym dat dopamine afbreekt. Minder MAO-activiteit betekent dat dopamine langer beschikbaar blijft.

Bij vrouwen zonder ADHD is dit systeem robuust genoeg om de schommelingen in oestrogeen op te vangen. Bij vrouwen met ADHD is de dopaminefunctie al kwetsbaar als uitgangspunt. Elke daling van oestrogeen trekt aan een systeem dat toch al op de grens functioneert. En oestrogeen daalt regelmatig, elke maand, op voorspelbare momenten in de cyclus.

De cyclus als spiegel van het dopaminesysteem

De menstruatiecyclus verdeelt zich ruwweg in twee helften, gescheiden door de eisprong. In de folliculaire fase, van menstruatie tot ovulatie, stijgt oestrogeen geleidelijk en bereikt het vlak voor de eisprong een piek. Dit is de fase waarin veel vrouwen met ADHD relatief goed functioneren. De aandacht is scherper, het werkgeheugen stabieler, de impulsbeheersing iets soepeler. Ze schrijven lijsten en houden zich er ook aan. Gesprekken verlopen vloeiender. Ze kunnen een ochtend aaneengesloten werken zonder dat hun aandacht elke tien minuten ergens anders naartoe glijdt.

Na de ovulatie begint de luteale fase. Oestrogeen daalt eerst, stijgt kort, en zakt dan samen met progesteron naar het laagste punt vlak voor de menstruatie. In de late luteale fase, de week voor de menstruatie, functioneert het dopaminesysteem bij vrouwen met ADHD op zijn zwakst. Concentratie wordt moeizamer. Impulsiviteit neemt toe. Emotionele regulatie vergt meer moeite. Vergeetachtigheid verergert. De structuren die in de folliculaire fase redelijk werkten, lijken te zijn verdwenen.

Vrouwen die dit patroon bij zichzelf herkennen, denken vaak dat ze PMS hebben, of dat ze gewoon wisselend presteren op een manier die bij hun persoonlijkheid hoort. Ze weten niet dat ze naar een direct correlaat kijken van hun oestrogeenspiegel en wat die doet met de dopaminefunctie in hun prefrontale cortex.

De perimenopauze als breekpunt

Voor vrouwen die hun hele leven hebben gecompenseerd voor ADHD-symptomen, is de perimenopauze vaak het moment waarop het systeem het begeeft. De perimenopauze begint gemiddeld rond het 45e jaar en kan een jaar of tien duren. In deze periode daalt oestrogeen niet geleidelijk en voorspelbaar, maar grillig, met grote pieken en dalen die van week tot week kunnen wisselen.

Een vrouw die decennialang heeft geleerd haar ADHD te maskeren via structuur, overstimulatie, sociale aanpassing en sheer wilskracht, merkt dat die strategieën het niet meer redden. Ze vergeet dingen die ze vroeger nooit vergat. Gesprekken worden waziger. Ze kan haar werkdag niet meer organiseren op de manier die altijd werkte. Haar concentratie is onbetrouwbaar op momenten waarop ze dat vroeger niet was.

Ze zoekt hulp. Wat ze soms krijgt, is een behandeling voor depressie of angst, diagnoses die niet onjuist zijn maar die de onderliggende neurobiologie niet raken. In sommige gevallen krijgt ze voor het eerst op haar 45e of 48e te horen dat ze ADHD heeft. Voor veel vrouwen is dat een moment van verwarring, verlichting en rouw tegelijk: het verklaar zoveel, maar het had er al veel eerder mogen zijn.

Het is ook waarom vrouwen die eerder geen diagnose nodig hadden om te functioneren er in de perimenopauze ineens wel baat bij kunnen hebben. Niet omdat ze veranderd zijn, maar omdat hun hormonale buffer is weggevallen.

Medicatie en de cyclus

Vrouwen die methylfenidaat of amfetaminen gebruiken voor ADHD merken iets dat zelden in de bijsluiter staat: de effectiviteit van de medicatie varieert per cyclusfase. In de folliculaire fase, wanneer oestrogeen hoog is en het dopaminesysteem al relatief goed functioneert, voelt de medicatie soms bijna te sterk. In de luteale fase, wanneer oestrogeen laag is, lijkt dezelfde dosis minder te doen.

Dit is geen inbeelding en geen gewenning. Het is een direct gevolg van de interactie tussen oestrogeen en het dopaminesysteem. Oestrogeen en psychostimulantia werken op deels overlappende mechanismen: oestrogeen verhoogt de dopaminegevoeligheid, medicatie verhoogt de dopaminebeschikbaarheid. Als oestrogeen daalt, valt een deel van de ondersteuning weg die de medicatie anders had. Het systeem vraagt dan, biologisch gezien, meer.

Dit heeft klinische implicaties die in de praktijk zelden worden besproken. Het bijhouden van een cycluskalender is voor vrouwen met ADHD en medicatie niet alleen nuttig voor zelfkennis, maar ook voor het begrijpen van hun medicatierespons.

Wat dit niet is, en wat het wel is

Dit is geen pleidooi voor zelfdiagnose. Een ADHD-diagnose stellen vraagt om zorgvuldige evaluatie door een gespecialiseerde professional, die kijkt naar het patroon van klachten over de levensloop, naar andere verklaringen, en naar de context.

Wat dit wel is, is een uitleg van een biologisch mechanisme dat de meeste vrouwen nooit hebben gehoord, ook niet van de mensen die hen behandelen. Als je merkt dat je concentratie, impulsbeheersing en emotionele regulatie per cyclusfase sterk varieert, is dat geen zwakheid of grilligheid. Het is een signaal van een systeem dat gevoelig is voor hormonale schommelingen, en dat is informatie.

De menstruatiecyclus is hier, net als bij zoveel andere klachten, een kompas. Niet om te diagnosticeren, maar om patronen zichtbaar te maken die anders onder de radar blijven. Een vrouw die haar cyclus bijhoudt en daarin ook bijhoudt wanneer haar hoofd helder is en wanneer niet, wanneer ze dingen vergeet die ze normaal niet vergeet, wanneer een gesprek haar meer moeite kost dan anders, heeft gegevens in handen die haar eigen biologie veel scherper in beeld brengen dan een momentopname ooit zou kunnen doen.

Een andere manier om naar jezelf te kijken

Het verhaal over ADHD bij vrouwen is lange tijd verteld vanuit wat er ontbreekt: het vermogen om stil te zitten, te focussen, te plannen, te onthouden. Maar er is een andere manier om ernaar te kijken. Een brein dat anders omgaat met dopamine is ook een brein dat anders omgaat met prikkel, met risico, met het zoeken naar betekenis. Het hyperfocust op wat het raakt. Het denkt in verbanden die anderen missen. Het functioneert niet goed in systemen die zijn gebouwd op eentonigheid, maar het floreert wanneer het de ruimte krijgt om te bewegen.

Dat neemt de moeilijkheden niet weg. Het geeft ze alleen een ander beginpunt. Niet als bewijs van tekortschieten, maar als beschrijving van een systeem dat andere omstandigheden nodig heeft om goed te functioneren, en dat biologisch begrijpelijker is dan ooit eerder werd verteld.

Concentratie en stemming die schommelen met je cyclus, dat is geen toeval

Als je merkt dat je klachten cyclisch zijn, is er een hormonale verklaring die de moeite waard is om te onderzoeken. De Auva Health Check brengt je oestrogeen, progesteron, schildklier en cortisol in kaart, en in de nabespreking kijk ik specifiek naar de verbinding met jouw concentratie, prikkelbaarheid en energiepatronen.

Onderzoek de hormonale laag.