De menstruatiecyclus als biologisch kompas, wat elke fase je vertelt over je lichaam
Bijgewerkt op: 27 okt
Sommige vrouwen houden hun cyclus bij als een weerbericht. Ze weten wanneer het gaat stormen en wanneer het opklaart, in welke week ze alles aankunnen en in welke week ze liever niets plannen. Waarom dat zo gaat, heeft bijna niemand ze ooit uitgelegd. Waarom de energie in de ene helft van de maand zo anders voelt dan in de andere. Waarom je de ene week scherp en sociaal bent en de andere week de wereld het liefst op afstand houdt.
Daar zit biologie achter, en die is goed te volgen.
In onze cultuur bekijken we de cyclus bijna alleen als voortplantingssysteem: belangrijk als je zwanger wilt worden, verder praten we er liever niet over. Terwijl je lichaam elke maand vier toestanden doorloopt, elk met een eigen hormoonprofiel en eigen effecten op je zenuwstelsel, je stofwisseling, je denken en je energie. Zo bekeken is je cyclus het fijnste meetinstrument dat je hebt.
Een klacht of een verstoring vertelt je dus iets over hoe je lichaam ervoor staat.
Fase 1: menstruatie, het lichaam keert naar binnen
De menstruatie begint op dag één van de cyclus, de eerste dag van echt bloedverlies. Oestrogeen en progesteron staan op hun laagst. Het corpus luteum, het klierweefsel dat na de vorige eisprong progesteron aanmaakte, is afgebroken, de baarmoederwand komt los en je lichaam begint opnieuw.
Dat opnieuw beginnen vraagt veel. Door de lage hormoonspiegels voelen veel vrouwen zich de eerste dagen moe en meer naar binnen gekeerd, met minder zin in mensen om zich heen. Met doorzettingsvermogen heeft dat weinig te maken. Oestrogeen ondersteunt normaal gesproken je hersencellen, en allopregnanolon, een afbraakproduct van progesteron, werkt kalmerend via de GABA-A-receptoren. Vallen ze allebei weg, dan mist je zenuwstelsel tijdelijk een buffer.
Ondertussen stijgt FSH al, het follikelstimulerend hormoon. Je hypofyse geeft het startsein voor nieuwe follikels. Er wordt dus al gebouwd aan de volgende fase, ook al voelt het op dat moment allesbehalve zo.
Tijdens de menstruatie verlies je ook ijzer, want met het bloed gaat hemoglobine verloren. Je hersenen hebben ijzer nodig om dopamine en serotonine te maken, stoffen die meebepalen hoe gemotiveerd en opgewekt je je voelt. Is je ijzervoorraad structureel te laag, dan worden de menstruatiedagen zwaarder dan nodig. Daarom doet voeding rond je menstruatie ertoe, als steun voor een lichaam dat op dat moment extra vraagt.
Fase 2: de folliculaire fase, opbouw en uitwaartse energie
Rond dag zes begint de folliculaire fase. FSH heeft zijn werk gedaan: één follikel wordt de dominante en die gaat oestrogeen maken, in een gestaag stijgende stroom. Met dat oestrogeen verandert er veel.
Oestrogeen helpt zenuwcellen groeien en herstellen. Het stimuleert onder meer de aanmaak van BDNF, brain-derived neurotrophic factor, een van de belangrijkste groeifactoren voor je hersenen. BDNF helpt bij het leggen van nieuwe verbindingen en bij je geheugen, en het werkt stemmingsverbeterend. Veel vrouwen voelen zich in de folliculaire fase dan ook het scherpst en het meest creatief, en pakken dan makkelijker nieuwe dingen op.
Oestrogeen verhoogt ook je insulinegevoeligheid. Je cellen reageren in deze fase beter op insuline en nemen glucose makkelijker op. Koolhydraten worden daardoor vlot verwerkt, en dat verklaart deels waarom intensief sporten in de folliculaire fase vaak beter gaat en je er sneller van herstelt.
Je energie stijgt, je focus neemt toe en je blik richt zich meer naar buiten. Plannen maken en nieuwe dingen beginnen gaat in deze fase vaak vanzelf, simpelweg omdat je hormonen het ondersteunen.
Fase 3: ovulatie, het fysiologische middelpunt
In een cyclus van 28 dagen vindt de eisprong meestal ergens tussen dag veertien en zestien plaats. Je hypofyse maakt dan een piek luteïniserend hormoon (LH), en die zorgt dat de eicel uitrijpt en loskomt. Oestrogeen staat op zijn hoogst en testosteron stijgt kort een beetje mee.
Dat beetje testosteron verhoogt je zin in seks en kan je wat meer zelfvertrouwen geven. Samen met het hoge oestrogeen ben je in deze dagen het meest naar buiten gericht van je hele cyclus. Veel vrouwen merken dat praten, contact maken en gezien worden dan minder moeite kosten.
Evolutionair gezien is dat logisch: rond de eisprong ben je het vruchtbaarst, en een lichaam dat dan sociaal en zichtbaar is, vergroot de kans op een zwangerschap.
Fase 4: de luteale fase, energie keert naar binnen
Na de eisprong verandert het beeld. Op de plek waar de follikel openbarstte blijft het corpus luteum achter, en dat begint progesteron te maken. Progesteron geeft je lichaam een heel ander signaal dan oestrogeen.
Progesteron verhoogt je lichaamstemperatuur een paar tienden van een graad. Daarom kun je met een basaaltemperatuurmeting zien dat je eisprong heeft plaatsgevonden. Ook je ruststofwisseling gaat iets omhoog. Volgens onderzoek verbruik je in de luteale fase ongeveer 100 tot 300 kilocalorieën per dag meer dan in de folliculaire fase. Dat verklaart deels waarom je in de tweede helft van je cyclus meer honger hebt: je lichaam verbruikt gewoon meer.
Tegelijk daalt je insulinegevoeligheid een beetje. Je cellen reageren trager op insuline en je bloedsuiker schommelt wat makkelijker. Suikerrijke en sterk bewerkte voeding hakt er in deze fase dus meer in, terwijl je precies hetzelfde eet.
Het grootste effect van progesteron merk je in je zenuwstelsel. Je lichaam zet progesteron om in allopregnanolon, een stof die op dezelfde GABA-A-receptoren werkt als veel kalmeringsmiddelen. GABA is de belangrijkste remmende boodschapper in je hersenen, het systeem dat ontspanning en slaap mogelijk maakt. Allopregnanolon maakt die receptoren gevoeliger, waardoor je zenuwstelsel rustiger wordt en minder snel geprikkeld raakt.
In een gezonde luteale fase verschuift je energie daardoor naar binnen. Je bent minder impulsief en meer bedachtzaam, je let beter op details, je bent kritischer en hebt minder behoefte aan drukte. In onze cultuur zien we dat snel als iets negatiefs, terwijl het goed van pas komt: dit is de fase om dingen af te ronden en kritisch te bekijken.
Prikkelbaarheid, slecht slapen, angst en je de hele week vaag beroerd voelen horen daar niet standaard bij. Het zijn signalen dat je luteale fase onder druk staat: je progesteron is te laag of daalt te vroeg, of je zenuwstelsel heeft te weinig reserve om de daling op te vangen.
Wat een verstoorde cyclus je vertelt
Je cyclus staat niet los van de rest van je lichaam. Hij laat zien hoe het met je hele systeem gaat.
Een korte luteale fase, korter dan tien dagen, wijst op een zwakke progesteronproductie. Onregelmatige cycli kunnen te maken hebben met je schildklier, met insulineresistentie of met langdurige stress die je stressas ontregelt. Heel heftig bloedverlies kan komen door een scheve verhouding tussen oestrogeen en progesteron, maar bijvoorbeeld ook door vleesbomen, dus laat dat altijd nakijken. Hevige menstruatiepijn wordt vaak te snel als normaal afgedaan. Die pijn hangt meestal samen met een sterke aanmaak van prostaglandines, stoffen die ontsteking en krampen aansturen.
Deze klachten komen veel voor, maar daarmee zijn ze nog niet onvermijdelijk. Iets wat veel vrouwen hebben, hoef je daarom nog niet te accepteren. Het loont om te begrijpen waar het vandaan komt.
Cycle syncing, een begrip dat onder anderen Alisa Vitti bekend heeft gemaakt, gaat over het afstemmen van je activiteiten, voeding en rust op je cyclus. Het werkt het best als kennis in je achterhoofd, zonder strak schema. Je weet dan dat complexe taken in de folliculaire fase vaak makkelijker gaan, dat je lichaam in de luteale fase om wat meer koolhydraten vraagt en dat het logisch is dat je tijdens je menstruatie langzamer gaat.
De cyclus als intelligentie
Meestal behandelen we de cyclus als een last die je moet managen. Pijnstillers voor de krampen, koffie voor de vermoeidheid, wilskracht voor de prikkelbaarheid. Je past je lichaam aan het ritme van de buitenwereld aan. Je kunt er ook anders naar kijken.
Dan zie je een maandelijks programma met vier toestanden, elk met eigen sterke kanten en eigen behoeften. De vermoeidheid tijdens je menstruatie komt van een lichaam dat herstelt en opnieuw opbouwt. De scherpte in de folliculaire fase komt van oestrogeen dat BDNF aanmaakt en je insulinegevoeligheid verhoogt. De rust in de luteale fase komt van progesteron dat je zenuwstelsel kalmeert via GABA.
Elke toestand vertelt je hoe je lichaam er op dat moment voor staat, wat het kan en wat het nodig heeft, en of het stabiel is of onder druk staat.
Dat doet een kompas: het laat je zien waar je bent, zodat je weet welke kant je op kunt.
Disclaimer: De informatie in dit artikel is uitsluitend bedoeld voor educatieve doeleinden en vormt geen medisch advies, diagnose of behandeling. Raadpleeg altijd een gekwalificeerde zorgverlener of arts bij aanhoudende gezondheidsklachten. Auva Health is geen medische instelling.
Wil je leren lezen wat jouw cyclus je vertelt?
In een gratis kennismakingsgesprek van 15 minuten kijken we samen naar jouw cyclus en wat er bij jou speelt. In de coaching app houd je dagelijks je energie, slaap, stemming en cyclus bij. Na een paar maanden zie je zo je eigen patroon en begrijp je beter wat elke fase van je vraagt.
Opmerkingen