De estroboloom: hoe darmbacteriën je oestrogeen en hormoonbalans beïnvloeden
Bijgewerkt op: 2 dagen geleden
Je zit al een paar dagen met een opgeblazen buik en je stoelgang wil niet echt. Tegelijk zijn je borsten gevoelig en ben je sneller geïrriteerd dan normaal. Je legt er geen verband tussen, want het ene gaat over je darmen en het andere over je hormonen. Dat zijn twee verschillende afdelingen, zou je denken.
Toch werken die afdelingen nauwer samen dan de meeste vrouwen weten. Een deel van het oestrogeen dat je lichaam al heeft gebruikt, komt in je darmen terecht om afgevoerd te worden. Wat er daar gebeurt, hangt mede af van de bacteriën die er wonen. Onderzoekers noemen de groep bacteriën die met oestrogeen aan de slag gaat de estroboloom.
In deze blog leg ik uit hoe dat werkt, wat er wel en niet over bekend is en wat je stoelgang ermee te maken heeft. Ik begin bij een ontdekking uit de jaren zeventig, toen artsen zagen dat een gewoon antibioticum de hormoonwaarden van zwangere vrouwen veranderde.
Je lever pakt oestrogeen in
Oestrogeen wordt vooral gemaakt in je eierstokken. Na de overgang komt een kleiner deel uit onder meer je vetweefsel. Als oestrogeen zijn werk heeft gedaan in je weefsels, gaat het naar je lever. Daar wordt het omgebouwd en ingepakt, onder meer door er een molecuul glucuronzuur aan vast te maken. Dat heet glucuronidatie. Ingepakt oestrogeen is niet meer actief en lost goed op in water, zodat je het kwijt kunt.
Een deel daarvan verlaat je lichaam via je urine. Een ander deel gaat met de gal mee naar je darmen, om via je ontlasting te vertrekken. In de lever gebeurt nog meer: oestrogeen kan via verschillende routes worden afgebroken tot stoffen die sterker of zwakker werken. Hoe je lever dat verder doet, lees je in Je lever heeft geen detox nodig, ze doet het al de hele dag.
In je darm gaat het pakketje weer open
In je darmen leven bacteriën die een enzym maken met de naam bèta-glucuronidase. Dat enzym knipt het glucuronzuur weer los. Het oestrogeen is dan uitgepakt en kan via je darmwand opnieuw je bloed in. Dat rondje van lever naar darm en terug heet de enterohepatische kringloop. De estroboloom is de verzameling darmbacteriën met genen voor dit soort enzymen.
Dat je lichaam oestrogeen zo hergebruikt, is op zich heel normaal. Het is een manier om zuinig te zijn met hormonen. De vraag is hoeveel er terugkomt en hoeveel er vertrekt. Onderzoekers vermoeden dat een darmflora met veel bèta-glucuronidase meer oestrogeen terugstuurt en een darmflora met weinig ervan minder. Hoe groot dat effect bij mensen precies is, weten we nog niet goed.
Een antibioticum en een verdwenen hormoon
In de jaren zeventig werkte de Finse onderzoeker Herman Adlercreutz in Helsinki aan de manier waarop het lichaam oestrogeen afvoert. In die tijd werd de hoeveelheid oestriol in de urine van zwangere vrouwen gebruikt om te volgen hoe het met de placenta ging. Oestriol is een vorm van oestrogeen die in de zwangerschap in grote hoeveelheden wordt aangemaakt.
Adlercreutz en zijn collega's zagen iets opvallends bij zwangere vrouwen die het antibioticum ampicilline kregen. De hoeveelheid oestriol in hun urine daalde, terwijl er in hun ontlasting juist grote hoeveelheden nog ingepakt oestriol verschenen. Het antibioticum had de darmbacteriën uitgeschakeld die het oestriol normaal weer uitpakten. Daardoor kon het niet meer terug naar het bloed en verdween het met de ontlasting. Een paar jaar later maten Britse onderzoekers dat het oestriol in het bloed van zwangere vrouwen in de eerste dagen met ampicilline ongeveer een kwart lager werd.
Voor de wetenschap was dat een belangrijke aanwijzing dat darmbacteriën echt meedoen aan de hormoonhuishouding. Het waren wel kleine onderzoeken, met een handvol vrouwen per keer.
Je stoelgang telt mee
Een tweede onderzoek dat ik graag aanhaal, komt uit Boston. In 1982 volgden Barry Goldin en zijn collega's, met Adlercreutz als coauteur, tien vegetarische en tien niet-vegetarische vrouwen. Ze maten hun oestrogeen in bloed, urine en ontlasting. De vegetarische vrouwen hadden meer en zwaardere ontlasting en daarin zat ook meer oestrogeen. Hoe meer oestrogeen er via de ontlasting vertrok, hoe lager het oestrogeen in hun bloed. De onderzoekers legden het verband met die grotere hoeveelheid ontlasting.
Dat past bij wat je zou verwachten. Vezels geven je ontlasting volume en voeden bacteriën die korteketenvetzuren maken. Een vlotte stoelgang betekent dat er minder tijd is om oestrogeen in de darm weer uit te pakken. Bij een trage stoelgang is die tijd er wel. Dat laatste is een logische redenering die in kleine studies wordt ondersteund, al is het bij mensen nooit groot en langdurig onderzocht. Meer over wat vezels in je darmen doen, lees je in Vezels doen meer dan je stoelgang op gang houden.
Lijnzaad wordt in dit verband vaak genoemd. Het bevat lignanen die je darmbacteriën ombouwen tot stoffen als enterolacton. Die hechten zich zwak aan oestrogeenreceptoren. Wat dat precies doet in je lichaam, hangt af van hoeveel eigen oestrogeen er is en wordt nog onderzocht.
Wat onderzoek bij mensen laat zien
Het idee van de estroboloom is overtuigend, maar het meeste harde bewijs komt uit dierproeven en uit onderzoek naar antibiotica. Bij mensen zijn vooral verbanden gevonden. Een Amerikaans onderzoek uit 2012 bij 51 volwassenen liet zien dat een rijkere en gevarieerdere darmflora samenging met meer oestrogeen in het lichaam bij mannen en vrouwen na de overgang. Opvallend genoeg vonden de onderzoekers bij vrouwen vóór de overgang geen verband. Bij hen wordt het oestrogeen vooral bepaald door de eierstokken en de cyclus, waardoor de invloed van de darm misschien minder zwaar weegt.
Ook bij aandoeningen waarbij oestrogeen meespeelt, zoals endometriose, wordt naar de estroboloom gekeken. Er zijn onderzoeken die verschillen in de darmflora vinden, maar de resultaten zijn wisselend en vaak klein. Of de darmflora daar oorzaak is, gevolg of iets wat er los van gebeurt, weten we niet.
Dat betekent dat je voorzichtig moet zijn met harde beloftes. Wie zegt dat je oestrogeendominantie of PMS komt door "een verstoorde estroboloom", gaat verder dan het onderzoek. Wat wel redelijk zeker is: je darmen en je hormonen beïnvloeden elkaar in twee richtingen. Hoe dat breder werkt, beschreef ik in Je darmen en je hormonen praten met elkaar, en dit is wat ze zeggen. Wat oestrogeendominantie is en hoe je het herkent, lees je in Oestrogeendominantie, wat het is en waarom het zo vaak wordt gemist.
Dit is wat er wel en niet bekend is:
Onderwerp | Wat we weten |
Kringloop | Goed aangetoond |
Antibiotica | Goed aangetoond effect op oestrogeen |
Vezels en stoelgang | Aanwijzingen uit kleine studies |
Vóór de overgang | Geen duidelijk verband gevonden |
Endometriose en PMS | Wisselende, kleine studies |
Wat dit betekent in je dagelijks leven
Er bestaat geen test die meet hoeveel oestrogeen jouw darmbacteriën terugsturen. Er zijn ontlastingstesten die de samenstelling van je darmflora in kaart brengen, soms met een waarde voor bèta-glucuronidase. Zo'n test is een momentopname en zegt weinig over wat er met je hormonen gebeurt. Ik zou er geen grote beslissingen op baseren.
Wat je wel kunt doen, is kijken naar het patroon. Gaan je cyclusklachten samen met een trage stoelgang of een opgeblazen buik? Werd het erger na een antibioticakuur? Dan is het de moeite waard om je darmen mee te nemen als je naar je hormonen kijkt. Je lichaam voert oestrogeen het makkelijkst af als je stoelgang vlot en regelmatig is. Daar helpen vezels uit groente, peulvruchten, volkoren granen, noten en zaden bij, net als genoeg drinken. Diezelfde vezels houden je darmflora gevarieerd.
Hebben je klachten met hevig bloedverlies te maken, dan speelt oestrogeen daar vaak een rol in. Daarover lees je meer in Hevige menstruatie, wat er hormonaal achter zit en waarom je ijzer het meteen merkt.
Krijg je een antibioticakuur, maak die dan gewoon af. Je darmflora herstelt zich bij de meeste mensen grotendeels in de weken en maanden daarna. Gevarieerd eten met veel vezels lijkt dat herstel te ondersteunen.
Waar ik zelf aan denk
Wat ik mooi vind aan het verhaal van Adlercreutz, is dat het begon met een getal in een urinemonster dat ineens lager uitviel. Een antibioticum liet zo per ongeluk zien dat je darmen en je hormonen samenwerken. Voor mij is dat een reden om bij cyclusklachten ook naar de stoelgang te vragen. Dat voelt voor veel vrouwen als een rare vraag in een gesprek over hormonen, maar het antwoord zegt vaak meer dan je zou denken.
Veelgestelde vragen
Wat is de estroboloom?
De estroboloom is de verzameling darmbacteriën met genen voor enzymen die oestrogeen kunnen omzetten, vooral bèta-glucuronidase. Dat enzym pakt oestrogeen dat je lever heeft ingepakt weer uit. Het uitgepakte oestrogeen kan dan opnieuw je bloed in.
Hoe beïnvloeden darmbacteriën je oestrogeen?
Je lever pakt gebruikt oestrogeen in en stuurt een deel via de gal naar je darmen. Darmbacteriën met bèta-glucuronidase kunnen een deel daarvan weer uitpakken, waarna het terug je bloed in gaat. De rest vertrekt met je ontlasting. Hoeveel er terugkomt, hangt mede af van je darmflora en je stoelgang.
Kan een trage stoelgang je hormonen beïnvloeden?
Dat lijkt aannemelijk. Bij een trage stoelgang hebben darmbacteriën meer tijd om oestrogeen weer uit te pakken. In een onderzoek uit 1982 hadden vrouwen met meer ontlasting ook meer oestrogeen in hun ontlasting en minder in hun bloed. Groot en langdurig onderzoek bij mensen ontbreekt nog.
Heeft antibioticagebruik invloed op je oestrogeen?
Ja, dat is goed aangetoond. Antibiotica remmen de darmbacteriën die oestrogeen uitpakken. In onderzoek bij zwangere vrouwen daalde het oestriol in urine en bloed en kwam er meer ingepakt oestriol in de ontlasting. Bij de meeste mensen herstelt de darmflora zich in de weken en maanden na een kuur grotendeels.
Welke voeding is goed voor je estroboloom?
Vezels uit groente, fruit, peulvruchten, volkoren granen, noten en zaden geven je ontlasting volume en voeden een gevarieerde darmflora. Lijnzaad bevat lignanen die je darmbacteriën omzetten in stoffen die zwak op oestrogeenreceptoren werken. Gefermenteerde voeding zoals yoghurt, kefir en zuurkool kan bijdragen aan een gevarieerde darmflora.
Is er een test voor de estroboloom?
Een gewone bloedtest meet de estroboloom niet. Sommige laboratoria bieden een ontlastingstest die je darmflora in kaart brengt, soms met een waarde voor bèta-glucuronidase. Zo'n test is een momentopname en vertelt weinig over hoeveel oestrogeen er werkelijk terug je bloed in gaat.
Heeft de estroboloom iets met endometriose te maken?
Daar wordt onderzoek naar gedaan. Sommige studies vinden verschillen in de darmflora van vrouwen met endometriose, maar de resultaten zijn wisselend en de onderzoeken zijn klein. Of de darmflora bijdraagt aan endometriose, is nog niet bekend.
Speelt de estroboloom een rol in de overgang?
Na de overgang maken je eierstokken weinig oestrogeen meer en komt een groter deel van je oestrogeen uit andere weefsels. In een Amerikaans onderzoek hing de darmflora juist bij vrouwen na de overgang samen met hun oestrogeen, en bij vrouwen vóór de overgang niet. Wat dat in de praktijk betekent, wordt nog onderzocht.
Bronnen
Dit blog is onder meer gebaseerd op het onderzoek van Martin, Adlercreutz en collega's (Journal of Steroid Biochemistry, 1975) naar oestriol in de ontlasting van zwangere vrouwen tijdens ampicillinegebruik, het onderzoek van Buchan en Klopper (1979) naar ampicilline en oestriol in het bloed, het onderzoek van Goldin en collega's (New England Journal of Medicine, 1982) bij vegetarische en niet-vegetarische vrouwen, het overzichtsartikel van Plottel en Blaser (Cell Host and Microbe, 2011) waarin het begrip estroboloom werd geïntroduceerd, het onderzoek van Flores en collega's (Journal of Translational Medicine, 2012) naar darmflora en oestrogeen, en het overzicht van Baker en collega's (Maturitas, 2017) over de as tussen darmflora en oestrogeen.
Deze blog is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Heb je langdurig buikklachten, bloed bij je ontlasting, een veranderd ontlastingspatroon of onverklaarbaar gewichtsverlies, laat dit dan onderzoeken door je huisarts. Stop nooit op eigen initiatief met een voorgeschreven antibioticakuur. Overweeg je supplementen of grote veranderingen in je voeding, bespreek dat dan eerst met je arts, zeker als je medicijnen gebruikt of zwanger bent.
Je darmen en je hormonen samen bekijken
Spelen er bij jou klachten rond je cyclus en je spijsvertering tegelijk? In een gratis kennismakingsgesprek van een kwartier kijken we samen wat er speelt en welke begeleiding bij je past. In de coaching app vul je dagelijks een korte check-in in over je energie, je slaap en je cyclus, zodat zichtbaar wordt wat met elkaar samenhangt. Bij persoonlijke coaching kijk ik dagelijks mee met je voedingsregistraties, zodat je ziet of je genoeg vezels binnenkrijgt.
Opmerkingen