Testosteron bij vrouwen, waarom dit hormoon veel meer doet dan je denkt

Kelly Vos
28 mei
6 minuten om te lezen

Als het over testosteron gaat, denken de meeste mensen aan mannen. Spiermassa, agressie, baardgroei. Maar testosteron is ook een vrouwenhormoon, en een essentieel een. Het wordt aangemaakt in de eierstokken en bijnieren, en speelt een directe rol in energie, libido, spiermassa, botdichtheid, stemming en cognitieve scherpte.

Bij vrouwen is de testosteronwaarde tien tot twintig keer lager dan bij mannen, maar dat maakt het niet minder belangrijk. Kleine veranderingen in testosteron hebben bij vrouwen merkbare gevolgen. En toch wordt het bijna nooit gemeten in regulier bloedonderzoek.

Wat testosteron bij vrouwen doet

Testosteron werkt in op vrijwel elk systeem in het lichaam. Een aantal functies die bij vrouwen direct relevant zijn:

Energie en motivatie. Testosteron ondersteunt de mitochondriale functie, de energiecentrales van cellen. Vrouwen met lage testosteronwaarden beschrijven een specifieke vermoeidheid: niet alleen fysiek moe, maar ook mentaal vlak, zonder drive. Het is anders dan de uitputting bij een te vol leven. Het voelt meer als een soort leegte, een gebrek aan vonk.
Libido. Testosteron is het primaire hormoon dat seksueel verlangen aanjaagt, zowel bij mannen als vrouwen. Dit is biologisch en niet psychologisch van aard. Vrouwen met laag testosteron verliezen niet alleen interesse in seks, maar soms ook in aanraking, intimiteit en zelfbeleving. Ze beschrijven het als iets dat gewoon weg is, zonder duidelijke aanleiding.
Spiermassa en kracht. Testosteron activeert eiwitsynthese in spieren. Minder testosteron betekent minder spiermassa, meer moeite met trainen, en tragere resultaten ondanks consistente inspanning. Dit versterkt ook de neiging tot gewichtstoename, want minder spiermassa verlaagt het metabolisme.
Botdichtheid. Samen met oestrogeen beschermt testosteron de botten. Bij dalend testosteron neemt het risico op osteoporose toe, een risico dat bij vrouwen boven de 50 al aanzienlijk is.
Stemming en cognitie. Testosteron speelt een rol in dopamineproductie en prefrontale cortexfunctie. Lage waarden hangen samen met depressieve klachten, prikkelbaarheiд, concentratieproblemen en een gevoel van mentale traagheid.

Wanneer daalt testosteron bij vrouwen

Testosteron daalt geleidelijk met de leeftijd. Al vanaf de late twintig begint het gemiddeld te dalen. Maar er zijn ook specifieke momenten en oorzaken die de daling versnellen:

De perimenopauze en menopauze. In de aanloop naar de menopauze dalen de eierstokfunctie en bijnierfunctie, beide producenten van testosteron. Na de menopauze is de testosteronproductie bij sommige vrouwen tot de helft gedaald vergeleken met eerdere levensfasen.

De anticonceptiepil. Dit is een minder bekende maar significante oorzaak. De combinatiepil verhoogt SHBG, het eiwit dat testosteron bindt en inactief maakt. Meer SHBG betekent minder vrij testosteron, het testosteron dat biologisch actief is. Vrouwen die jarenlang de pil hebben gebruikt en dan stoppen, hebben soms tijdelijk of langdurig verlaagde vrije testosteronwaarden, zelfs als het totale testosteron normaal lijkt.

Chronische stress. Bij langdurige stress gaat de pregnenolon, een voorloper van geslachtshormonen, bij voorkeur naar cortisolproductie. Dit staat bekend als de pregnenolone steal. Het gevolg is minder testosteron en progesteron, omdat de grondstof elders wordt gebruikt.

Bijnieruitputting. De bijnieren zijn een van de twee bronnen van testosteron bij vrouwen. Bij chronisch overbelaste bijnieren daalt de DHEA-productie, een directe precursor van testosteron.

Ondergewicht en te weinig eten. Bij chronisch calorietekort schakelt het lichaam niet-essentiële hormoonproductie terug. Testosteron is een van de eerste hormonen die daalt bij energietekort.

Hoe herken je laag testosteron

De klachten van laag testosteron bij vrouwen overlappen met veel andere aandoeningen, wat herkenning lastig maakt. Kenmerkend is een combinatie van:

Aanhoudende vermoeidheid die niet verdwijnt met rust
Verlies van libido zonder duidelijke psychologische oorzaak
Moeite met spieropbouw, ook bij regelmatige training
Vlakke stemming, weinig motivatie of drive
Concentratieproblemen en mentale traagheid
Verlies van spierkracht en toename van vetopslag, met name rondom de buik
Dunner wordend haar (niet alleen op het hoofd maar ook oksels en schaamstreek)
Minder gevoeligheid in tepels of clitoris
Sommige vrouwen beschrijven het als: "Ik doe alles wat ik altijd deed, maar ik voel me niet meer zoals vroeger. De energie is weg. Het enthousiasme is weg."

Waarom regulier bloedonderzoek dit mist

Testosteron wordt bij vrouwen zelden standaard gemeten. Als het al gemeten wordt, meet men totaal testosteron. Maar de relevante waarde is vrij testosteron, het deel dat niet gebonden is aan SHBG en daadwerkelijk biologisch actief is.

Een vrouw kan normaal totaal testosteron hebben maar sterk verlaagd vrij testosteron als haar SHBG hoog is, bijvoorbeeld door de pil of door een hormonale disbalans. Die situatie wordt met standaard bloedonderzoek niet gezien.

Bovendien zijn de referentiewaarden voor testosteron bij vrouwen breed en slecht gestandaardiseerd. Wat voor laboratorium A normaal is, valt bij laboratorium B net buiten de grens. Klinische beoordeling op basis van klachten en gemeten waarden samen geeft meer informatie dan een enkele uitslag.

Wat je kunt doen

Ondersteun de bijnierfunctie

Omdat de bijnieren een belangrijke bron van testosteron zijn, is bijniergezondheid direct relevant. Dat begint met slaap: minimaal zeven tot acht uur, consistent. Daarna: de totale stresslast verlagen, niet alleen mentale stress maar ook de fysieke stress van te weinig eten, te intensief sporten en te weinig herstellen.

DHEA-suppletie is in sommige landen vrijelijk beschikbaar maar vraagt altijd begeleiding, omdat DHEA kan omzetten naar zowel testosteron als oestrogeen. Suppletie zonder inzicht in de uitgangswaarden en verhouding is niet zinvol.

Krachttraining

Krachtraining stimuleert de testosteronproductie, ook bij vrouwen. Het effect is kleiner dan bij mannen maar meetbaar. Regelmatige krachttraining, twee tot drie keer per week, verhoogt niet alleen de vrije testosteronwaarden maar verbetert ook de gevoeligheid van testosteronreceptoren.

Optimaliseer zink en vitamine D

Zink is een directe cofactor in de testosteronsynthese. Zinktekort is bij vrouwen veel voorkomend, zeker bij vegetarische of veganistische eetpatronen, bij chronische stress en bij intensief sporten. Vitamine D werkt als een steroïdhormoon en ondersteunt de geslachtshormoonproductie. Een tekort aan vitamine D hangt samen met lagere testosteronwaarden.

Laat meten wat er speelt

Totaal testosteron, vrij testosteron, SHBG en DHEA-S geven samen een beeld van waar de productie tekortschiet en wat de oorzaak is. In combinatie met oestrogeen, progesteron en bijnierstatus ontstaat een volledig hormonaal profiel dat een gerichte aanpak mogelijk maakt.

Overweeg testosterontherapie bij aanhoudende klachten

Bij vrouwen met duidelijk verlaagd testosteron en significante klachten kan testosteronsuppletie een optie zijn. In Nederland is dit minder gangbaar dan in de Angelsaksische wereld, maar er zijn artsen gespecialiseerd in vrouwelijke hormoontherapie, inclusief testosteron. Bioidentiek testosteron in lage doseringen, aangepast aan vrouwelijke fysiologie, kan libido, energie en spiermassa positief beïnvloeden. Net als bij elke hormoontherapie zijn individuele begeleiding en regelmatige controle van je waarden belangrijk om bijwerkingen te voorkomen en de dosering goed af te stemmen.

Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Testosterontherapie bij vrouwen is een medische interventie die alleen in overleg met een arts plaatsvindt. Raadpleeg altijd een gekwalificeerde zorgverlener voor persoonlijk advies.

Veelgestelde vragen

Kan een vrouw te veel testosteron hebben?

Ja. Te hoog testosteron bij vrouwen, hyperandrogenisme, hangt samen met PCOS, insulineresistentie en bijnierproblemen. Klachten zijn: acne, overmatige haargroei op gezicht en lichaam, onregelmatige cyclus en moeite met zwanger worden. Te laag en te hoog testosteron vragen beide een andere aanpak.

Waarom krijg ik geen testosterontest van mijn huisarts?

Testosteron wordt bij vrouwen niet standaard gemeten in de reguliere zorg, tenzij er een specifieke verdenking is op PCOS of bijnieraandoening. De reden is dat referentiewaarden en klinische betekenis voor vrouwen minder goed zijn vastgesteld. Vraag specifiek om vrij testosteron en SHBG als je denkt dat dit een rol speelt.

De anticonceptiepil heeft mijn libido verminderd. Is dat testosteron?

Dit is een veelgehoorde klacht en een reëel effect. De combinatiepil verhoogt SHBG, waardoor vrij testosteron daalt. Bij sommige vrouwen normaliseert dit na stoppen met de pil. Bij anderen blijft de SHBG-waarde hoog, ook zonder pil, en daalt het vrij testosteron langdurig. Dit is een bekende maar weinig erkende bijwerking van langdurig pilgebruik.

Wordt testosteron lager na de menopauze?

Ja, maar het verloop is geleidelijker dan de oestrogeendaling. De eierstokken produceren ook na de menopauze enige hoeveelheid testosteron, maar de totale productie daalt significant. Bij vrouwen die ook hun eierstokken hebben laten verwijderen, is de daling abrupt en aanzienlijk.

Kan ik testosteron verhogen via voeding?

Voeding ondersteunt de testosteronproductie via micronutriënten als zink, vitamine D en magnesium, en via het handhaven van een gezond vetpercentage. Extreem laag vetpercentage remt hormoonproductie. Maar voeding is een ondersteuning, geen vervanging van medische behandeling bij klinisch laag testosteron.

Helpt krachttraining echt bij laag testosteron bij vrouwen?

Ja, in bescheiden maar meetbare mate. Krachttraining stimuleert de productie en verbetert de receptorgevoeligheid. Het is geen vervanging voor medische behandeling bij sterk verlaagde waarden, maar het is bij mildere tekorten een zinvolle aanvulling die ook de andere effecten van laag testosteron (spierverlies, vettoename) direct aanpakt.

Wil je weten of jouw testosteronwaarden een rol spelen?

Vrij testosteron, SHBG en DHEA worden zelden meegenomen in regulier bloedonderzoek, maar ze vertellen veel over energie, libido en spierkracht. Wil je hier meer over weten of zelf laten meten? Neem dan contact op.

Disclaimer: De informatie in dit artikel is uitsluitend bedoeld voor educatieve doeleinden en vormt geen medisch advies, diagnose of behandeling. Raadpleeg altijd een gekwalificeerde zorgverlener of arts bij aanhoudende gezondheidsklachten. Auva Health is geen medische instelling.