PMDD of PMS? Zo herken je het verschil
Het is de derde keer deze maand dat je jezelf hoort uitvallen tegen je kinderen om iets kleins. 's Avonds lig je in bed met een zwaarte op je borst die je niet kunt uitleggen. Alles voelt zinloos, jij ook. Een paar dagen later begint je menstruatie en binnen een dag of twee is het weg. Je kijkt terug op die week alsof iemand anders hem heeft geleefd.
Je omgeving noemt het PMS en jij misschien ook, bij gebrek aan een beter woord. Toch kan dit iets anders zijn. Bij een klein deel van de vrouwen zijn de klachten voor de menstruatie zo zwaar dat er een eigen naam voor is: PMDD, de premenstruele dysfore stoornis.
In deze blog leg ik uit waar de grens tussen PMS en PMDD ligt, hoe je het herkent en wat er aan te doen is. Ik begin bij een arts in New York die bijna honderd jaar geleden als een van de eersten opschreef wat veel vrouwen allang wisten.
Van spanning naar syndroom
In 1931 hield de Amerikaanse gynaecoloog Robert Frank een lezing voor de New York Academy of Medicine. Hij beschreef "een grote groep vrouwen" die in de dagen voor hun menstruatie gespannen, prikkelbaar en onrustig werden. Hij noemde het premenstruele spanning en zocht de oorzaak in een teveel aan oestrogeen. Zijn behandeling voor ernstige gevallen zouden we nu niet meer aanraden: de eierstokken bestralen of verwijderen. Het idee dat de klachten echt waren en met de cyclus samenhingen, stond daarmee wel op papier.
Ruim twintig jaar later schreven de Britse artsen Raymond Greene en Katharina Dalton een artikel in de British Medical Journal. Ze vonden "spanning" een te smal woord, omdat veel vrouwen ook lichamelijke klachten hadden, zoals hoofdpijn en een opgeblazen gevoel. Ze stelden een bredere term voor: het premenstrueel syndroom. Die naam gebruiken we nog steeds.
Het duurde daarna nog zestig jaar voordat de zwaarste vorm een officiële plek kreeg. In 2013 werd PMDD in het Amerikaanse psychiatrische handboek, de DSM-5, opgenomen als een eigen aandoening. Inmiddels staat het ook in de internationale ziekteclassificatie van de Wereldgezondheidsorganisatie, de ICD-11. Voor veel vrouwen was dat een opluchting: wat ze elke maand meemaakten, had eindelijk een naam die serieus werd genomen.
Waar ligt de grens tussen PMS en PMDD?
Bij allebei zitten de klachten in de week of de dagen voor je menstruatie en verdwijnen ze kort nadat je menstruatie is begonnen. Het verschil zit in de zwaarte en vooral in wat de klachten met je leven doen.
Bij PMS heb je klachten als gevoelige borsten, een opgeblazen buik, moeheid, trek, prikkelbaarheid of sneller emotioneel zijn. Dat is vervelend, maar je komt de week door. Heel veel vrouwen hebben in meer of mindere mate PMS. Wat je hormonen daarbij doen, beschreef ik in PMS klachten en je hormonen: waarom je stemming elke maand kantelt.
Bij PMDD staan de stemmingsklachten voorop en ze zijn heftig. Denk aan diepe somberheid of hopeloosheid, sterke prikkelbaarheid of woede, angst en spanning, of een stemming die alle kanten op schiet. Je trekt je terug uit contact, je kunt je slecht concentreren en alles voelt te veel. Bij sommige vrouwen komen er gedachten aan de dood bij. De klachten zijn zo zwaar dat je werk, je relaties of je dagelijks leven eronder lijden.
PMS | PMDD | |
Hoe vaak | Heel veel vrouwen | Ongeveer 1,6 tot 3,2 procent |
Kern | Lichamelijk en emotioneel | Vooral zware stemmingsklachten |
Dagelijks leven | Hinderlijk, wel te doen | Werk en relaties lijden eronder |
Diagnose | Op basis van klachten | Twee cycli dagelijks bijhouden |
Hoeveel vrouwen hebben PMDD?
Vaak lees je dat 3 tot 8 procent van de vrouwen PMDD heeft. Een grote analyse van de universiteit van Oxford uit 2024, met 44 studies en ruim 50.000 deelnemers, liet zien dat die cijfers waarschijnlijk te hoog zijn. Als vrouwen hun klachten echt dagelijks hadden bijgehouden, kwam het percentage uit op ongeveer 3,2 procent. In onderzoek onder vrouwen uit de algemene bevolking was het ongeveer 1,6 procent. Studies waarin vrouwen alleen achteraf vertelden hoe hun klachten waren, kwamen ruim twee keer zo hoog uit.
Dat verschil zegt iets belangrijks. Achteraf terugdenken aan je klachten is niet betrouwbaar. Je herinnert je de zware dagen en vergeet of ze echt alleen voor je menstruatie vielen.
Waarom PMDD zo zwaar kan zijn
Vrouwen met PMDD hebben gemiddeld gewoon normale hormoonspiegels. Hun progesteron en oestrogeen stijgen en dalen zoals bij andere vrouwen. Het verschil lijkt te zitten in hoe hun brein op die normale schommelingen reageert.
Een belangrijke rol is weggelegd voor allopregnanolon, een stof die je lichaam uit progesteron maakt. Bij de meeste vrouwen werkt die kalmerend via de GABA-receptor, de rem van je zenuwstelsel. Bij vrouwen met PMDD lijkt het brein daar anders op te reageren, waardoor dezelfde stof juist onrust en prikkelbaarheid kan geven. Dat is nog een hypothese, al past er veel onderzoek bij. Het mooiste bewijs dat de reactie van het brein het verschil maakt, komt uit een experiment waarin vrouwen met en zonder PMS precies dezelfde hormonen kregen. Dat verhaal lees je in De brievenbus die leegloopt: wat je brein doet in de tweede helft van je cyclus.
Dit betekent dat PMDD weinig te maken heeft met karakter, wilskracht of hoe goed je met stress omgaat. Je brein is gevoeliger voor iets wat elke maand gebeurt. Er lijkt ook een erfelijke component te zijn, en vrouwen met ADHD of een eerdere depressie lijken er vaker last van te hebben. Over ADHD en je cyclus schreef ik in ADHD bij vrouwen en hormonen, de link die bijna niemand legt.
Hoe de diagnose werkt
Er is geen bloedtest of scan die PMDD aantoont. Je hormonen meten heeft weinig zin, omdat die meestal normaal zijn. De diagnose draait helemaal om het patroon van je klachten.
Daarvoor houd je minstens twee cycli lang elke dag bij hoe je je voelt. Artsen gebruiken daar vaak een vaste vragenlijst voor, zoals de Daily Record of Severity of Problems. Voor de diagnose PMDD moet je in de week voor je menstruatie minstens vijf klachten hebben, waarvan minstens één een stemmingsklacht. De klachten moeten binnen een paar dagen na het begin van je menstruatie afnemen en in de week daarna bijna weg zijn.
Dat laatste is het belangrijkste onderscheid met een depressie of angststoornis. Daarbij zijn de klachten er de hele maand, al kunnen ze voor de menstruatie erger worden. Artsen noemen dat premenstruele verergering. Ook in de perimenopauze kan het beeld veranderen, omdat je hormonen dan grilliger schommelen. Hoe je PMS en perimenopauze uit elkaar houdt, lees je in PMS of perimenopauze, wat is het biologische verschil en waarom maakt het uit.
Wat helpt bij PMDD
Het goede nieuws is dat er behandelingen zijn die in goed onderzoek werken. Bepaalde antidepressiva, de SSRI's, zijn de eerste keus. Bij PMDD werken ze vaak sneller dan bij een depressie en veel vrouwen hoeven ze alleen in de twee weken voor hun menstruatie te gebruiken. Ook bepaalde anticonceptiepillen en cognitieve gedragstherapie kunnen helpen. Bij zware klachten die nergens op reageren, kan een gynaecoloog de eierstokken tijdelijk stilleggen met medicijnen.
Leefstijl kan daarnaast steun geven, al is het bewijs bij PMDD bescheidener dan bij gewone PMS. Voor calcium is er een grotere gerandomiseerde studie bij vrouwen met PMS. Voor magnesium en vitamine B6 zijn er aanwijzingen. Een regelmatig ritme, genoeg slaap, beweging en een stabiele bloedsuiker maken de week voor je menstruatie voor veel vrouwen wat lichter. Wat magnesium doet in je cyclus, lees je in Magnesium voor vrouwen, wat het doet in je hormoonbalans, cyclus en stressrespons.
Herken je jezelf in PMDD, ga dan naar je huisarts. Neem je bijgehouden klachten mee, want dat maakt het gesprek veel makkelijker. Leefstijl kan helpen, maar bij PMDD is het geen vervanging voor een behandeling via je arts.
Waar ik zelf aan denk
Wat me raakt aan de geschiedenis van PMDD, is hoe lang het duurde voordat vrouwen geloofd werden. Van "spanning" in 1931 naar een erkende diagnose in 2013 is een lange weg. Als je dit leest en denkt dat het over jou gaat, hoef je niet te wachten tot iemand anders het benoemt. Twee maanden bijhouden is genoeg om het gesprek te beginnen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen PMS en PMDD?
Bij allebei heb je klachten in de week voor je menstruatie die kort na het begin van je menstruatie verdwijnen. Bij PMS zijn de klachten vervelend maar kun je redelijk functioneren. Bij PMDD staan zware stemmingsklachten voorop, zoals diepe somberheid, woede of angst, en lijden je werk, relaties of dagelijks leven eronder.
Hoe weet ik of ik PMDD heb?
Houd minstens twee cycli lang elke dag bij hoe je je voelt. Zitten zware stemmingsklachten steeds in de week voor je menstruatie en zijn ze in de week erna bijna weg, dan kan dat op PMDD wijzen. Bespreek je overzicht met je huisarts.
Hoeveel vrouwen hebben PMDD?
Een grote analyse uit 2024 kwam uit op ongeveer 3,2 procent bij vrouwen die hun klachten echt dagelijks hadden bijgehouden, en ongeveer 1,6 procent in de algemene bevolking. De vaak genoemde 3 tot 8 procent komt vooral uit studies waarin vrouwen achteraf hun klachten beschreven en is waarschijnlijk te hoog.
Kun je PMDD aantonen met een bloedtest?
Nee. Vrouwen met PMDD hebben meestal normale hormoonspiegels. De diagnose wordt gesteld op basis van het patroon van je klachten, bijgehouden over minstens twee cycli.
Welke behandeling helpt bij PMDD?
SSRI's zijn de eerste keus en werken bij PMDD vaak snel. Veel vrouwen hoeven ze alleen in de twee weken voor hun menstruatie te nemen. Ook bepaalde anticonceptiepillen en cognitieve gedragstherapie kunnen helpen. Bij zware klachten kan een gynaecoloog de eierstokken tijdelijk stilleggen.
Is PMDD hetzelfde als een depressie?
Nee. Bij PMDD zijn de klachten gebonden aan de week voor je menstruatie en zijn ze daarna bijna weg. Bij een depressie zijn de klachten er de hele maand, al kunnen ze voor de menstruatie erger worden. Dat heet premenstruele verergering.
Kan PMDD erger worden in de perimenopauze?
Dat kan. In de perimenopauze schommelen je hormonen grilliger, waardoor klachten die met die schommelingen samenhangen kunnen veranderen of toenemen. Ook het onderscheid met andere klachten wordt dan lastiger, dus laat je goed onderzoeken.
Helpen supplementen bij PMDD?
Voor calcium, magnesium en vitamine B6 zijn er aanwijzingen bij premenstruele klachten, maar het bewijs bij PMDD zelf is beperkt. Supplementen zijn geen vervanging voor behandeling via je arts. Overleg altijd eerst, zeker als je medicijnen gebruikt.
Bronnen
Dit blog is onder meer gebaseerd op het artikel van Frank (Archives of Neurology and Psychiatry, 1931) over premenstruele spanning, het artikel van Greene en Dalton (British Medical Journal, 1953) waarin de term premenstrueel syndroom werd voorgesteld, de DSM-5 (American Psychiatric Association, 2013), de meta-analyse van Reilly en collega's (Journal of Affective Disorders, 2024) naar het voorkomen van PMDD, het overzicht van Carlini en Deligiannidis (Journal of Clinical Psychiatry, 2020) over de behandeling van PMDD, het onderzoek van Schmidt en collega's (New England Journal of Medicine, 1998) en het overzicht van Hantsoo en Epperson (Neurobiology of Stress, 2020) over allopregnanolon bij PMDD.
Deze blog is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Heb je in de week voor je menstruatie zware somberheid, gedachten aan de dood of aan zelfdoding, neem dan direct contact op met je huisarts of bel 113 (0800 0113, gratis en anoniem). Gebruik je medicijnen of overweeg je supplementen of hormonale anticonceptie, bespreek dat dan eerst met je arts.
Je patroon in beeld
Twijfel je of je klachten bij PMS of PMDD passen? Dan is het eerste wat helpt je patroon zichtbaar maken. In een gratis kennismakingsgesprek van een kwartier kijken we samen wat er bij jou speelt en wat een goede volgende stap is, ook als dat een afspraak bij je huisarts is. In de coaching app vul je dagelijks een korte check-in in over je stemming, energie, slaap en cyclus. Na twee cycli heb je zo een overzicht dat je kunt meenemen naar je arts. Er zitten ook ademhalingsoefeningen en begeleide meditaties in die de zware dagen wat zachter kunnen maken.
Lees ook
Allopregnanolon en progesteron: waarom je slaap en stemming veranderen
Progesteron en slaap, waarom je zo slecht slaapt in de week voor je menstruatie
De menstruatiecyclus als biologisch kompas, wat elke fase je vertelt over je lichaam
Migraine, jeuk of hartkloppingen voor je menstruatie, de rol van histamine
Opmerkingen