De brievenbus die leegloopt: wat je brein doet in de tweede helft van je cyclus

1 dag geleden

11 minuten om te lezen

Stel je dezelfde vrouw voor, twee keer op een dinsdagavond. Dezelfde bank, hetzelfde werk achter de rug, dezelfde reep chocola in de kast. De eerste dinsdag laat ze de reep liggen en begint ze enthousiast aan een nieuw plan. Twee weken later eet ze de reep op, voelt ze zich traag en ergert ze zich aan de manier waarop haar partner ademt.

Is ze twee weken later zwakker, luier of minder gedisciplineerd? Dat denken veel vrouwen over zichzelf. Wat er werkelijk verandert, is de chemische omgeving waarin haar brein werkt. Ze zit in haar luteale fase: de periode tussen de eisprong en de menstruatie. Die verschuiving is bovendien beter onderzocht bij vrouwen zelf dan vaak wordt gedacht.

Om te begrijpen wat er gebeurt, moeten we het hebben over een hormoon dat zelf eigenlijk weinig doet, een stofje dat het meeste werk opknapt en een beloningssysteem dat de volumeknop anders heeft staan.

Progesteron is de bezorger, allopregnanolon is de boodschap

Na de eisprong verandert het lege follikeltje in je eierstok in het gele lichaam, het corpus luteum. Dat gaat progesteron maken, en niet zo'n beetje ook. Iedereen zegt dan dat progesteron kalmeert. Dat klopt, maar het is een beetje alsof je zegt dat de postbode je blij maakt, terwijl het eigenlijk de brief van je oma is.

Het kalmerende werk wordt vooral gedaan door een afbraakproduct van progesteron: allopregnanolon. Dat stofje koppelt aan de GABA-A-receptor, de belangrijkste rem van je zenuwstelsel. Het is precies het plekje waar ook kalmeringsmiddelen als benzodiazepines en, ja, dat glas wijn aangrijpen. Allopregnanolon zet de rem niet zelf aan. Het maakt hem gevoeliger, zodat elke remmende impuls net iets steviger binnenkomt. De basis daarvan beschreef ik eerder in Allopregnanolon en progesteron: waarom je slaap en stemming veranderen.

Dat weten we niet alleen uit rattenonderzoek. In een Zweedse studie kregen gezonde vrouwen allopregnanolon via een infuus. Hun oogbewegingen werden trager en ze voelden zich slaperiger. Hoe hoger het allopregnanolon in hun bloed, hoe sterker dat effect. Die trage oogbeweging klinkt als een vreemde maatstaf. Het is een objectieve meting die onderzoekers ook gebruiken om het effect van kalmeringsmiddelen te testen.

Nu komt de twist. Je zou verwachten dat vrouwen in de luteale fase, met veel allopregnanolon, extra gevoelig zijn voor zo'n infuus. In een vervolgstudie gebeurde bij gezonde vrouwen het omgekeerde: ze reageerden in de luteale fase juist minder sterk dan in de folliculaire fase. Hun brein went er blijkbaar aan, zoals iemand die elke avond een glas drinkt van dat ene glas weinig meer merkt. Bij vrouwen met PMDD liep die gevoeligheid de andere kant op. Het ging om een kleine studie met tien vrouwen per groep. Onthoud het toch even, want we komen erop terug.

Dopamine: hetzelfde signaal met een andere volumeknop

Dopamine wordt vaak het gelukshormoon genoemd. Dat is ongeveer alsof je het gaspedaal van je auto het vakantiegevoel noemt: het hoort erbij, maar het is niet wat het doet. Dopamine gaat vooral over verwachting en motivatie. Het is het signaal dat zegt: dit is de moeite waard, ga ervoor. Die functie blijft in je luteale fase hetzelfde. Wat verandert, is hoe hard dat signaal binnenkomt.

Onderzoekers van het Amerikaanse NIMH legden vrouwen twee keer in een MRI-scanner: in de eerste helft van de cyclus en in de luteale fase. In de scanner speelden ze een gokspel om echt geld. In de folliculaire fase lichtten de beloningsgebieden sterker op, zowel tijdens het afwachten als bij het winnen zelf.

Hier zit een detail dat bijna iedereen mist. In die studie was het oestradiol in de luteale fase juist hoger dan in de vroege folliculaire fase. Het verschil kwam dus niet door minder oestrogeen. De onderzoekers wezen op iets anders. In de folliculaire fase werkt oestrogeen zonder tegenwicht van progesteron, terwijl progesteron in de luteale fase mee aan het stuur zit. Het gaat om de combinatie van hormonen.

Dat oestrogeen het dopaminesysteem versterkt, zien we ook buiten de scanner. Oestrogeen remt een enzym (COMT) dat dopamine in je prefrontale cortex afbreekt. Toch is meer niet automatisch beter. Dopamine werkt volgens een omgekeerde U, waarbij zowel te weinig als te veel je denkwerk slechter maakt. In een studie bij 24 vrouwen verbeterde het werkgeheugen bij hoog oestrogeen alleen bij vrouwen met van nature weinig dopamine. Vrouwen met van nature veel dopamine presteerden juist slechter.

Wat betekent dat voor die reep chocola? In de luteale fase lijkt dezelfde activiteit minder beloningssignaal op te leveren. Je brein gaat dan op zoek naar iets wat sneller en harder binnenkomt, en suiker is daar heel goed in. Zo bekeken is het eerder een ander volume op dezelfde radio dan een karakterzwakte. Hoe je hongerhormonen daarnaast meespelen, lees je in Leptine en ghreline: waarom je honger niet altijd klopt met wat je eet.

Eerlijkheidshalve: veel van het fijnmechanisme, zoals hoe progesteron precies dopaminereceptoren beïnvloedt, is bij mensen niet direct gemeten. Wat bij vrouwen goed is vastgesteld, is het effect op beloningsactiviteit en gedrag. De moleculaire tussenstappen komen grotendeels uit dieronderzoek en die laat ik daarom hier weg.

Ondertussen in de rest van je lijf

Progesteron stopt niet bij de hersenen. Je hele lichaam draait in de luteale fase in een iets andere stand en een paar van die veranderingen zijn bij vrouwen goed gemeten.

Je lichaamstemperatuur stijgt na de eisprong met ongeveer drie tot vijf tienden van een graad. Daarom kun je met temperatuurmeting achteraf zien dat je eisprong is geweest. Progesteron maakt ook het ademcentrum gevoeliger voor koolzuur. Je ademt daardoor iets dieper, ook in rust. Dat merk je zelden, behalve misschien als een training zwaarder aanvoelt dan je gewend bent.

Ook je insuline moet harder werken. In de grote BioCycle-studie werden 257 vrouwen tot acht keer per cyclus geprikt. Hun HOMA-IR, een maat voor insulineresistentie, steeg van 1,35 halverwege de folliculaire fase naar 1,59 vroeg in de luteale fase. Dat kwam vooral door hogere insuline, terwijl de glucose gelijk bleef. Je alvleesklier levert dus wat extra werk om je bloedsuiker stabiel te houden. Bij gezonde vrouwen is dat klein. Bij vrouwen met insulineresistentie of diabetes kan het merkbaar zijn. Wat die HOMA-IR-waarden betekenen, lees je in HOMA-IR, wat is het en wat zijn gezonde waarden.

Lichaam	Na de eisprong
Temperatuur	Drie tot vijf tienden graad hoger
Ademhaling	Iets dieper, ook in rust
Insuline	HOMA-IR van 1,35 naar 1,59

Je eet meer dan je verbrandt

Hier wordt het interessant. Een meta-analyse van 15 datasets met 330 vrouwen vond dat vrouwen in de luteale fase gemiddeld zo'n 168 kcal per dag meer eten dan in de folliculaire fase. Je ruststofwisseling stijgt ook, maar veel minder. In een Finse studie met 38 vrouwen was het verbruik in rust in de luteale fase ongeveer 40 kcal per dag hoger, en zelfs dat verschil was statistisch niet overtuigend.

Zie je het gat? De honger stijgt ruim vier keer zo hard als het verbruik. Het populaire verhaal dat je in je luteale fase honderden calorieën extra verbrandt en dus gerust meer kunt eten, klopt niet. Je lichaam vraagt om meer en dat is normaal, alleen verbruikt het niet evenveel extra. Wie dat weet, kan bewust kiezen in plaats van zich schuldig te voelen of blind toe te geven. Meer over wat er wel en niet klopt aan eten en sporten volgens je cyclus, lees je in Cycle syncing: wat is het en werkt het echt?

Een kanttekening: die 168 kcal is een groepsgemiddelde. De onderzoekers wezen zelf op flinke verschillen in hoe studies de cyclusfase bepaalden. Bij de ene vrouw is het verschil groot, bij de andere is het er nauwelijks.

In de luteale fase eten vrouwen gemiddeld ongeveer 168 kcal per dag meer, terwijl hun verbruik in rust maar ongeveer 40 kcal per dag stijgt.

De val: wanneer de brievenbus leegloopt

Het corpus luteum leeft ongeveer twee weken. Als er geen zwangerschap komt, sterft het af. Dan dalen progesteron, allopregnanolon en oestradiol in een paar dagen tegelijk.

Denk aan een kantoor waar twee weken lang elke ochtend een kalmerende brief en een motiverende brief op de mat vallen. Het team raakt eraan gewend en past zijn werkwijze aan. Op een dag stopt de post, en dan meteen allebei de soorten brieven. Het team moet opnieuw zijn evenwicht vinden en dat lukt niet in één dag. Zo ongeveer gaat het in je brein in de laatste dagen voor je menstruatie. Het is ook het moment waarop PMS-klachten vaak het sterkst zijn.

Een intrigerende aanwijzing dat juist de verandering het probleem is, komt uit een vervolgstudie bij vrouwen met PMDD. Zij kregen eerst een middel dat de eierstokken stillegt en daarna een constante hoeveelheid oestradiol en progesteron, zonder op en neer. In de eerste maand kwamen de klachten terug. Daarna zakten ze weg, tot het niveau van zonder hormonen. Hun brein kon wennen aan stabiele hormonen, terwijl het steeds opnieuw van slag raakte van schommelende.

Waarom het brein van de ene vrouw daar zoveel meer last van heeft dan dat van de andere, brengt ons bij het belangrijkste deel van dit verhaal.

Het zit in de ontvanger

De meest gestelde vraag bij PMS is welk hormoon te hoog of te laag is. Het eerlijke antwoord is meestal: geen enkel. Vrouwen met zware PMS of PMDD hebben gemiddeld gewoon normale hormoonspiegels.

Hoe weten we dat? Door een van de elegantste experimenten in de vrouwengeneeskunde. Onderzoekers van het NIMH legden bij vrouwen met PMS de eierstokken tijdelijk stil met een medicijn en de klachten verdwenen. Daarna gaven ze, zonder dat de vrouwen of de onderzoekers wisten wie wat kreeg, weer oestradiol of progesteron. Bij de vrouwen met PMS kwamen de klachten terug. Bij vrouwen zonder PMS die precies hetzelfde kregen, veranderde de stemming niet. Dezelfde hormonen in dezelfde dosis gaven een totaal ander effect. De onderzoekers concludeerden dat PMS een abnormale reactie is op normale hormoonschommelingen.

Een tweede studie maakte het nog preciezer. Vrouwen met PMDD kregen dutasteride, een middel dat de omzetting van progesteron naar allopregnanolon blokkeert. In de hoge dosis namen prikkelbaarheid, somberheid, angst, cravings en een opgeblazen gevoel duidelijk af. Bij vrouwen zonder PMDD deed het middel niets met de stemming.

Dat sluit aan bij die oogbewegingen. Gezonde vrouwen worden in hun luteale fase minder gevoelig voor allopregnanolon, alsof hun brein bijstuurt. Bij vrouwen met PMDD gaat die bijsturing de andere kant op. Hetzelfde stofje dat de meeste vrouwen een beetje dempt, kan bij hen onrust en prikkelbaarheid geven. De gedachte is dat hun GABA-A-receptoren anders reageren op de schommeling. Dat is nog een hypothese, al past veel onderzoek erbij.

Terug naar het kantoor. Het probleem is dat sommige ontvangers anders reageren op dezelfde brieven, en vooral op het moment dat de brieven ophouden. Hoe PMS zich verder in je stemming laat zien, lees je in PMS klachten en je hormonen: waarom je stemming elke maand kantelt.

Experiment van Schmidt en collega's uit 1998: na het stilleggen van de eierstokken verdwenen de PMS-klachten, en toen dezelfde hormonen werden teruggegeven, kwamen de klachten alleen terug bij vrouwen met PMS en niet bij vrouwen zonder PMS.

Wat heb je hieraan?

Terug naar de vrouw op de bank met de reep chocola. Ze is twee weken later niet zwakker geworden. Haar rem is iets anders afgesteld, haar beloningssignaal klinkt zachter, haar lijf vraagt om meer brandstof dan het verbruikt en aan het eind van de rit valt de post weg.

Dat inzicht verandert niets aan wat er gebeurt. Het verandert wel hoe je ernaar kijkt. Een paar vragen om zelf over na te denken:

Merk je een vast patroon in je energie, honger of stemming, en valt dat samen met dezelfde dagen in je cyclus? Twee of drie cycli bijhouden zegt meer dan elk algemeen artikel, ook dit.
Als je trek in zoet krijgt, waar zoekt je brein dan eigenlijk naar: energie of een snel beloningssignaal? En is er iets anders dat dat signaal ook levert?
Plan je zware beslissingen of moeilijke gesprekken bewust in de week voor je menstruatie, of juist niet?

Hoe je je cyclus als richtingaanwijzer kunt gebruiken, lees je in De menstruatiecyclus als biologisch kompas.

En een serieuze noot. Zijn je klachten in de week voor je menstruatie zo heftig dat je werk, je relaties of je dagelijks leven eronder lijden? Dan is dat iets om serieus te nemen. Het kan om PMDD gaan en daar is behandeling voor. Bespreek het met je huisarts en neem je bijgehouden klachten mee.

Veelgestelde vragen

Wat is de luteale fase?

De luteale fase is de tweede helft van je cyclus, van de eisprong tot je menstruatie. Het gele lichaam in je eierstok maakt dan veel progesteron. Bij de meeste vrouwen duurt deze fase ongeveer twee weken.

Waarom heb ik meer trek in zoet voor mijn menstruatie?

In de luteale fase lijken de beloningsgebieden in je brein minder sterk te reageren dan in de eerste helft van je cyclus. Je brein zoekt dan iets wat sneller en harder binnenkomt, en suiker doet dat goed. Daarnaast stijgt je insuline iets en eet je gemiddeld wat meer.

Verbrand je meer calorieën in je luteale fase?

Een klein beetje. In een Finse studie lag het verbruik in rust ongeveer 40 kcal per dag hoger, en dat verschil was statistisch niet overtuigend. Tegelijk eten vrouwen in die fase gemiddeld zo'n 168 kcal per dag meer. Het idee dat je honderden calorieën extra verbrandt, klopt dus niet.

Wat doet allopregnanolon in je brein?

Allopregnanolon is een afbraakproduct van progesteron. Het maakt de GABA-A-receptor gevoeliger, de belangrijkste rem van je zenuwstelsel. Daardoor werkt het kalmerend en slaapbevorderend. Bij vrouwen met PMDD kan het juist onrust en prikkelbaarheid geven.

Komt PMS door een hormoontekort?

Meestal niet. Vrouwen met zware PMS of PMDD hebben gemiddeld normale hormoonspiegels. Onderzoek laat zien dat hun brein anders reageert op de normale schommelingen van oestradiol en progesteron, vooral op de daling voor de menstruatie.

Wat is het verschil tussen PMS en PMDD?

Bij PMS heb je in de week voor je menstruatie lichamelijke en emotionele klachten die vervelend zijn, maar je kunt nog redelijk functioneren. Bij PMDD zijn vooral de stemmingsklachten zo heftig dat je werk, relaties of dagelijks leven eronder lijden. PMDD is een erkende aandoening en daar is behandeling voor.

Verandert je insuline tijdens je cyclus?

Ja, een beetje. In de BioCycle-studie steeg de HOMA-IR van 1,35 halverwege de folliculaire fase naar 1,59 vroeg in de luteale fase. Dat kwam door hogere insuline bij een gelijke glucose. Bij gezonde vrouwen is dat klein, bij insulineresistentie of diabetes kan het merkbaar zijn.

Waarom ben ik prikkelbaarder voor mijn menstruatie?

In de laatste dagen voor je menstruatie dalen progesteron, allopregnanolon en oestradiol tegelijk. Je brein moet zich dan aanpassen aan die snelle daling. Bij sommige vrouwen reageert het brein gevoeliger op die schommeling, wat prikkelbaarheid en somberheid kan geven.

Bronnen

Alle onderstaande studies zijn uitgevoerd bij vrouwen.

Dreher JC e.a. (2007). Menstrual cycle phase modulates reward-related neural function in women. PNAS.
Hantsoo L, Epperson CN (2020). Allopregnanolone in premenstrual dysphoric disorder. Neurobiology of Stress.
Jacobs E, D'Esposito M (2011). Estrogen shapes dopamine-dependent cognitive processes. Journal of Neuroscience.
Löfberg IE e.a. (2024). Resting energy expenditure, metabolic and sex hormones in two phases of the menstrual and hormonal contraceptive cycles. Medicine and Science in Sports and Exercise.
Martinez PE e.a. (2016). 5α-reductase inhibition prevents the luteal phase increase in plasma allopregnanolone levels and mitigates symptoms in women with PMDD. Neuropsychopharmacology.
Schmidt PJ e.a. (1998). Differential behavioral effects of gonadal steroids in women with and in those without premenstrual syndrome. New England Journal of Medicine.
Schmidt PJ e.a. (2017). American Journal of Psychiatry, samenvatting via MGH Center for Women's Mental Health.
Timby E e.a. (2006). Pharmacokinetic and behavioral effects of allopregnanolone in healthy women. Psychopharmacology.
Timby E e.a. (2016). Women with premenstrual dysphoric disorder have altered sensitivity to allopregnanolone over the menstrual cycle compared to controls. Psychopharmacology.
Tucker JAL e.a. (2024). The effect of the menstrual cycle on energy intake: a systematic review and meta-analysis. Nutrition Reviews.
Yeung EH e.a. (2010). Longitudinal study of insulin resistance and sex hormones over the menstrual cycle: the BioCycle Study. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism.

Deze blog is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Heb je in de week voor je menstruatie heftige stemmingsklachten, sombere gedachten of gedachten aan de dood, neem dan contact op met je huisarts of bel 113 (0800 0113). Gebruik je medicijnen, heb je diabetes of ben je zwanger, overleg dan met je arts voordat je iets verandert aan je voeding of leefstijl.

Je cyclus leren lezen

Wil je weten welk patroon jouw cyclus heeft en wat dat betekent voor je energie, je trek en je stemming? In een gratis kennismakingsgesprek van een kwartier kijken we samen wat er bij jou speelt en welke begeleiding past. In de coaching app vul je dagelijks een korte check-in in over je energie, slaap, stress en cyclus, zodat je na een paar cycli je eigen patroon ziet. Bij persoonlijke coaching kijk ik dagelijks mee met je voedingsregistraties, zodat we samen zien hoe je eten met je cyclus meebeweegt.

Plan je gratis kennismakingsgesprek