Ferritine te laag: oorzaken, klachten en wat je eraan kunt doen

Kelly Vos
10 aug
6 minuten om te lezen

Je bent moe. Al tijden. Niet de moeheid die verdwijnt na een goed weekend, maar de moeheid die elke ochtend al aanwezig is en de hele dag niet optrekt. Je haar valt meer uit dan normaal. Je concentratie is er niet. Je arts heeft bloed geprikt, alles is normaal, en toch klopt er iets niet.

Wat bijna nooit als eerste wordt gemeten, is ferritine. En bij vrouwen is een laag ferritine een van de meest voorkomende, meest gemiste oorzaken van precies deze klachten.

Wat ik in mijn praktijk zie, is dat vrouwen soms jaren rondlopen met klachten die perfect passen bij een laag ferritine, terwijl er nooit gericht is gekeken. Het hemoglobine is dan normaal, het standaard bloedpanel is normaal, en toch zijn de ijzerreserves al lang uitgeput. Ferritine wordt pas gemeten als er een sterke verdenking is. Maar tegen die tijd is de uitputting er al ver voorbij.

Wat is ferritine en wat betekent "te laag"?

Ferritine is het eiwit dat ijzer opslaat in je lichaam. Het is de voorraadkast. Hemoglobine is het ijzer dat actief in gebruik is, in de rode bloedcellen. Je lichaam beschermt hemoglobine zolang als het kan, door ijzer uit de ferritinereserves te halen. Ferritine daalt dus eerder dan hemoglobine. Als hemoglobine eindelijk laag is, zijn de voorraden al maanden of jaren uitgeput.

Een ferritinewaarde "binnen de referentiewaarden" betekent niet dat je genoeg ijzer heeft. Laboratoriumnormen starten bij 12 tot 15 ng/mL, maar dat zijn populatiestatistieken, geen drempelwaarden voor goed functioneren. In de orthomoleculaire en functioneel geneeskundige praktijk wordt een functionele ondergrens van 50 ng/mL aangehouden voor het oplossen van klachten, en 70 tot 100 ng/mL voor optimale schildklierfunctie en haargroei.

Een vrouw met een ferritine van 18 ng/mL krijgt van het lab te horen dat haar waarde normaal is. Voor haar klachten is die waarde niet normaal.

Klachten bij een laag ferritine

Laag ferritine geeft klachten die vaag zijn en makkelijk worden toegeschreven aan stress, overwerk of leeftijd.

Vermoeidheid is de meest voorkomende klacht. IJzer is nodig voor de energieaanmaak in de mitochondriën. Bij een laag ferritine heeft elke cel minder ijzer beschikbaar voor dat proces. De vermoeidheid is diep en aanhoudend, niet de moeheid die je kent na een inspannende dag.

Haaruitval is een vroeg en specifiek signaal. Haarzakjes zijn gevoelig voor de ijzerreserves en reageren eerder dan andere weefsels. De uitval is diffuus, over de hele hoofdhuid verspreid, niet plaatselijk. Haargroei herstelt het traagst na normalisatie van ferritine, soms zes tot twaalf maanden na het bijkomen van de waarden.

Concentratieproblemen en hersenmist hangen samen met de zuurstoftoevoer naar de hersenen. IJzer is nodig voor hemoglobine en daarmee voor het zuurstoftransport. Bij een laag ferritine dat de hemoglobineaanmaak al begint te beïnvloeden, merkbaar voordat hemoglobine daadwerkelijk laag is, raken ook concentratie en geheugen aangetast.

Koude handen en voeten zijn een teken dat de perifere doorbloeding vermindert. Het lichaam geeft bij ijzertekort voorrang aan de vitale organen.

Rusteloze benen, het onbedwingbare gevoel om de benen te bewegen in rust, met name 's avonds, is een bekende maar weinig herkende uiting van laag ferritine. IJzer speelt een rol in de dopamineproductie in het centrale zenuwstelsel. Bij een laag ferritine kan dit systeem verstoord raken.

Snelle hartslag of hartkloppingen bij lichte inspanning kunnen ook optreden. Het hart pompt harder om met minder ijzer toch voldoende zuurstof te transporteren.

Waarom daalt ferritine bij vrouwen?

Er zijn meerdere oorzaken, en ze komen vaak in combinatie voor.

Menstruatieverlies is de meest directe oorzaak bij vrouwen in de vruchtbare levensfase. Elke menstruatie kost ijzer. Bij een normale cyclus kan de voeding dit aanvullen. Maar bij een hevige menstruatie, een korte cyclus of een voedingspatroon met weinig heemijzer lukt dat niet altijd. Het tekort bouwt dan langzaam op, maand na maand, zonder dat er een acuut moment is waarop het opvalt.

Te weinig ijzer via voeding vertraagt het herstel of veroorzaakt een tekort, zeker bij een plantaardig voedingspatroon. Heemijzer uit vlees en vis wordt vier tot vijf keer beter opgenomen dan non-heemijzer uit plantaardige bronnen. Wie weinig of geen vlees eet, heeft hogere opname-eisen voor hetzelfde resultaat.

Slechte opname speelt een grotere rol dan vaak wordt gedacht. Maagzuur is nodig om ijzer los te maken uit voeding en om het om te zetten naar de opneembare vorm. Bij weinig maagzuur, bij gebruik van maagzuurremmers of bij coeliakie daalt de ijzeropname, ook als de voeding voldoende ijzer bevat. Een goede inname is niet hetzelfde als een goede opname.

Chronische ontsteking blokkeert actief de ijzeropname via hepcidine. Hepcidine is een hormoon dat de ijzeropname in de darm remt en ijzer vasthoudt in weefsels. Bij elke vorm van chronische laaggradige ontsteking, bij auto-immuunziektes zoals Hashimoto, bij chronische infecties of bij overbelasting van het afweersysteem, is hepcidine verhoogd. Het gevolg: minder ijzeropname, ook bij een adequaat voedingspatroon en normale maagzuurproductie.

Verhoogde behoefte tijdens zwangerschap, na een bevalling of bij intensief sporten verhoogt het ijzerverbruik. Als de inname niet meegroeit, dalen de reserves.

Hoe weet je zeker of je ferritine te laag is?

Laat ferritine meten, en niet alleen hemoglobine. Die twee zeggen andere dingen. Vraag expliciet naar ferritine bij je huisarts. Als er ook aanwijzingen zijn voor ontsteking of als de context dat vraagt, is een uitgebreider ijzerpanel zinvol: ferritine, transferrine en transferrinesaturatie samen geven een completer beeld.

Weet dat een "normale" uitslag niet altijd betekent dat er geen probleem is. Een ferritine van 20 ng/mL valt binnen de officiële referentiewaarden, maar dat is voor veel vrouwen onvoldoende voor herstel van klachten.

Wat kun je doen bij een laag ferritine?

Voeding is de eerste stap. Rijke bronnen van heemijzer zijn lever, rood vlees, kip, vis en schaal- en schelpdieren. Non-heemijzer uit peulvruchten, noten, zaden en bladgroenten is minder goed opneembaar, maar draagt bij als de basis al goed is. Vitamine C bij een maaltijd verbetert de opname van non-heemijzer. Koffie, thee en calcium bij de maaltijd verminderen de opname en kunnen beter op een ander moment worden genomen.

Bij een aantoonbaar tekort is voeding zelden voldoende om de reserves snel genoeg aan te vullen. Supplementen zijn dan een zinvolle aanvulling. Niet alle vormen worden even goed verdragen. IJzerbisglycinate en liposomaal ijzer worden door de meeste vrouwen beter verdragen dan ijzersulfaat, dat de maag zwaarder belast. Opname om de dag in plaats van dagelijks kan effectiever zijn door een lagere hepcidinerespons.

Als de oorzaak bij de opname of bij ontsteking ligt, helpt suppletie minder goed dan wanneer die oorzaak ook wordt aangepakt. Dat vraagt om meer onderzoek naar wat bij jou specifiek speelt.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of mijn ferritine te laag is?

Laat ferritine meten via bloedonderzoek. Vraag expliciet naar ferritine, niet alleen naar hemoglobine. Een uitslag "binnen de referentiewaarden" sluit een functioneel tekort niet uit. De officiële normen beginnen bij 12 tot 15 ng/mL, maar voor het oplossen van klachten wordt in de orthomoleculaire praktijk een waarde van minimaal 50 ng/mL aangehouden.

Kan ferritine te laag zijn terwijl hemoglobine normaal is?

Ja. Ferritine daalt eerder dan hemoglobine. Het lichaam haalt ijzer uit de ferritinevoorraden om hemoglobine te beschermen. Je kunt uitgeputte ijzerreserves hebben terwijl het hemoglobine nog normaal is. Dit heet een functioneel ijzertekort zonder bloedarmoede.

Hoe lang duurt het om ferritine te verhogen?

Bij consequente aanpak zijn eerste verbeteringen zichtbaar na zes tot acht weken, maar het volledig normaliseren van ferritine neemt gemiddeld drie tot zes maanden in beslag. Haargroei herstelt het traagst, soms zes tot twaalf maanden na normalisatie van de ferritinewaarde.

Kan ik ferritine verhogen zonder supplementen?

Bij een licht tekort en een goede opname kan voeding voldoende zijn, zeker als ook de cofactoren als vitamine C en koper aanwezig zijn. Bij een aantoonbaar tekort is voeding in de praktijk zelden snel genoeg. De combinatie van voedingsaanpassingen en een goed gekozen supplement werkt het best.

Waarom heeft mijn arts mijn ferritine niet gemeten?

Ferritine wordt niet standaard meegenomen in het gebruikelijke bloedpanel bij klachten als vermoeidheid. Hemoglobine wel, ferritine niet. Artsen vragen ferritine doorgaans alleen aan als er een sterke verdenking op ijzertekort bestaat of als hemoglobine al laag is. Je kunt er zelf expliciet om vragen.

Is een laag ferritine hetzelfde als bloedarmoede?

Nee. Bloedarmoede betekent dat ook hemoglobine laag is. Een laag ferritine zonder laag hemoglobine wordt functioneel ijzertekort genoemd. De klachten kunnen vergelijkbaar zijn, maar op een labuitslag met alleen hemoglobine is het niet zichtbaar.

Heeft een laag ferritine invloed op mijn schildklier?

Ja, direct. IJzer is nodig voor het enzym dat schildklierhormoon aanmaakt en voor de omzetting van T4 naar actief T3. Bij een laag ferritine kan de schildklierfunctie verminderd zijn, ook als TSH normaal is. Dit patroon is biologisch goed onderbouwd en wordt zelden herkend.

Gebaseerd op onderzoek naar ferritine, ijzerstatus en functionele klachten: Beard, J.L. (Iron biology in immune function, muscle metabolism and neuronal functioning, 2001), Bruner, A.B. et al. (Randomised study of cognitive effects of iron supplementation in non-anaemic iron-deficient adolescent girls, 1996), Zimmermann, M.B. & Hurrell, R.F. (Nutritional iron deficiency, 2007), en Moretti, D. et al. (Alternating versus daily iron supplementation, 2015).

Herken jij dit patroon?

De Auva Health Check meet ferritine standaard, samen met cortisol, nuchtere insuline en schildklierwaarden. Zo zie je in één overzicht wat er bij jou speelt en waar je het meeste effect hebt met je aanpak.