Visceraal vet: waarom buikvet bij vrouwen verandert rond de overgang
Je trekt een spijkerbroek aan die je al jaren hebt. Over je heupen gaat hij nog prima, maar de knoop krijg je alleen dicht als je even je adem inhoudt. Je weegt ongeveer hetzelfde als vroeger. Toch zit het anders. Waar je vroeger vooral aankwam op je billen en bovenbenen, lijkt alles nu naar je middel te gaan.
Veel vrouwen in de perimenopauze vertellen me dit bijna letterlijk. Vaak met de vraag of ze iets verkeerd doen. Meestal eten ze hetzelfde als altijd. Wat er verandert, is de plek waar hun lichaam vet opslaat, en die plek maakt biologisch meer uit dan je zou denken.
In deze blog gaat het over visceraal vet: het vet dat dieper in je buik rond je organen ligt. Ik leg uit waarom dat vet zich anders gedraagt, waarom het rond de overgang toeneemt en waarom je tailleomvang in deze jaren meer vertelt dan je weegschaal.
Een arts in Marseille die naar de vorm keek
In 1947 schreef de Franse arts Jean Vague een artikel dat jarenlang nauwelijks gelezen werd. Hij werkte in Marseille en zag in zijn spreekkamer iets wat hem niet losliet. Mensen met hetzelfde overgewicht hadden niet hetzelfde risico. Wie het vet vooral bovenin het lichaam droeg, rond de buik en de schouders, kreeg vaker diabetes, jicht en hart- en vaatziekten. Wie het vooral op de heupen en dijen droeg, veel minder.
Vague noemde het ene type androïde vetverdeling, naar het mannelijke patroon, en het andere gynoïde, naar het vrouwelijke. Het artikel verscheen in het Frans in een vakblad dat buiten Frankrijk weinig mensen lazen. Het duurde tot de jaren tachtig voordat Zweedse onderzoekers in Göteborg zijn idee goed toetsten. Ze volgden ruim veertienhonderd vrouwen twaalf jaar lang en zagen dat de verhouding tussen taille en heupen iets zei over het risico op hart- en vaatziekten, los van het gewicht. Vague bleek veertig jaar eerder al gelijk te hebben gehad.
Wat hij met het blote oog zag, kunnen we nu met een scan precies in beeld brengen. Daarmee werd ook duidelijk waarom de vorm uitmaakt.
Twee soorten vet met een eigen karakter
Het meeste vet in je lichaam zit direct onder je huid. Dat heet onderhuids of subcutaan vet. Het is het vet dat je tussen duim en wijsvinger kunt pakken, op je buik, je heupen en je dijen. Het is een vrij rustige opslagplaats voor energie.
Visceraal vet zit dieper. Het ligt in je buikholte, rond je darmen, je lever en je andere organen. Je kunt het niet vastpakken. Een buik met veel visceraal vet voelt vaak eerder stevig dan zacht, omdat het vet van binnenuit tegen je buikwand duwt.
Het belangrijkste verschil is hoe actief dit vet is. Vetcellen maken zelf hormonen en signaalstoffen aan. Viscerale vetcellen geven makkelijker vetzuren af en maken meer ontstekingsstoffen aan. Tegelijk maken ze minder adiponectine, een stof uit je vetweefsel die je cellen juist gevoeliger maakt voor insuline. Hoe meer visceraal vet, hoe lager je adiponectine meestal is.
Daar komt de ligging bij. Het bloed uit je buikholte stroomt via de poortader rechtstreeks naar je lever. Alles wat visceraal vet afgeeft, komt dus eerst daar aan. Onderzoekers denken dat dit een van de redenen is waarom veel visceraal vet zo vaak samengaat met vervetting van de lever en insulineresistentie. Je lever krijgt een constante stroom vetzuren en ontstekingssignalen te verwerken. Hoe je lever dat werk normaal gesproken doet, lees je in Je lever heeft geen detox nodig, ze doet het al de hele dag.
Naast elkaar ziet het verschil er zo uit:
Onderhuids vet | Visceraal vet | |
Waar | Onder je huid | Rond je organen |
Voelen | Zacht, knijpbaar | Stevige buik |
Activiteit | Vrij rustig | Geeft makkelijk vetzuren af |
Afvoer | Algemene bloedsomloop | Via de poortader naar je lever |
Adiponectine | Meer | Minder |
Van peer naar appel
Zolang je eierstokken volop oestrogeen maken, stuurt dat hormoon vet vooral naar je heupen, billen en dijen. Daarom hebben veel jonge vrouwen een peervorm en relatief weinig visceraal vet. Het is ook een van de redenen dat vrouwen voor de overgang gemiddeld minder vaak hart- en vaatziekten krijgen dan mannen van dezelfde leeftijd.
In de perimenopauze gaat oestrogeen schommelen en daarna daalt het. De voorkeur voor heupen en dijen wordt minder sterk. Nieuw vet komt vaker rond je middel en in je buikholte terecht. Je vetverdeling gaat meer lijken op die van een man en schuift richting een appelvorm.
Een mooi onderzoek hiernaar komt uit Louisiana. Jennifer Lovejoy en haar collega's volgden ongeveer honderdvijftig vrouwen die aan het begin nog regelmatig menstrueerden. Ze lieten hen jaarlijks scannen om precies te zien waar hun vet zat. De vrouwen die in die jaren in de overgang kwamen, kregen meer visceraal vet. Tegelijk verbruikten ze in rust iets minder energie en verbrandden ze minder vet. Bij de vrouwen die nog niet in de overgang waren, zag je dat veel minder.
Je eet dus niet ineens verkeerd. Je hormonen bepalen mee waar je lichaam zijn reserves neerlegt. Daarbij helpt het niet dat je in deze jaren ook spiermassa verliest, waardoor je lichaam minder glucose kwijt kan. Dat beschreef ik in Spiermassa verliezen als vrouw: wat er hormonaal verandert.
Na de overgang wordt je vetweefsel bovendien een belangrijke bron van oestrogeen. Vetcellen bevatten het enzym aromatase, dat andere hormonen omzet in een zwakkere vorm van oestrogeen. Vet heeft na de overgang dus ook een functie, en dat is misschien een deel van de reden dat je lichaam het graag vasthoudt.
Insuline, cortisol en ontsteking versterken elkaar
Visceraal vet en insulineresistentie houden elkaar in stand. De vetzuren en ontstekingsstoffen uit je buik maken je lever en spieren minder gevoelig voor insuline. Je alvleesklier maakt dan meer insuline aan om je bloedsuiker op peil te houden. Een hoge insuline maakt het weer makkelijker om vet op te slaan, ook rond je buik. Waarom je bloedsuiker in deze fase anders reageert, lees je in Insulineresistentie in de overgang, waarom je bloedsuiker ineens anders reageert.
Cortisol doet ook mee. Visceraal vetweefsel heeft veel receptoren voor cortisol en kan in de vetcel zelf een inactieve vorm van cortisol weer actief maken. Bij langdurige stress en slecht slapen krijgt vooral dit vet een signaal om te groeien. Daarover schreef ik een aparte blog: Cortisol en gewichtstoename bij vrouwen: waarom je buikvet niet verdwijnt.
En dan is er de ontsteking. De stoffen die visceraal vet aanmaakt, houden je immuunsysteem een beetje aan het werk, ook als je niet ziek bent. Die sluimerende ontsteking lijkt invloed te hebben op je energie, je stemming en je cyclus. Meer daarover lees je in Laaggradige ontsteking en vrouwelijke hormonen.
Wat dit betekent voor jou
Visceraal vet kun je niet zien en je weegschaal meet het niet. Je kunt slank zijn en toch relatief veel vet rond je organen hebben. Andersom kun je wat zwaarder zijn met vooral onderhuids vet op heupen en dijen, wat metabool een stuk rustiger is.
Een eenvoudige maat die wel iets zegt, is je tailleomvang. Meet met een losse centimeter halverwege je onderste rib en de bovenkant van je bekken, na een gewone uitademing. Voor vrouwen geldt een tailleomvang boven de 80 centimeter als verhoogd en boven de 88 centimeter als sterk verhoogd. Een andere handige maat is je taille gedeeld door je lengte: ligt dat getal onder de 0,5, dan zit je meestal goed. Het blijven schattingen. Precies meten kan alleen met een scan, maar voor thuis geven deze maten een goede richting.
Het hoopvolle nieuws uit onderzoek is dat visceraal vet goed reageert op beweging. In een overzicht van Vissers en collega's uit 2013 nam visceraal vet af door regelmatig bewegen, ook als het gewicht nauwelijks veranderde. Krachttraining helpt daarnaast om je spiermassa te behouden, zodat je lichaam meer glucose kwijt kan. Genoeg eiwit, vezels, een rustiger stressniveau en goede nachten werken in dezelfde richting. Het kan dus goed zijn dat je buikomvang kleiner wordt terwijl de weegschaal stil blijft staan. Hoe je afvallen in deze fase aanpakt, lees je op de pagina afvallen.
Waar ik zelf aan denk
Als een vrouw me vertelt dat haar broek anders zit terwijl haar gewicht gelijk is, neem ik dat serieus. Het is vaak een van de eerste tekenen dat haar hormonen aan het schuiven zijn. Ik vraag dan eerder naar haar taille dan naar haar gewicht, en ik vind het fijn om te zien hoe opgelucht ze zijn als ze snappen waarom het gebeurt.
Veelgestelde vragen
Wat is visceraal vet?
Visceraal vet is vet dat in je buikholte ligt, rond je organen zoals je lever en darmen. Het verschilt van onderhuids vet, dat direct onder je huid zit en dat je kunt vastpakken. Visceraal vet is actiever en geeft makkelijker vetzuren en ontstekingsstoffen af.
Waarom krijgen vrouwen meer buikvet in de overgang?
Oestrogeen stuurt vet bij jonge vrouwen vooral naar heupen, billen en dijen. Als oestrogeen in de overgang daalt, komt nieuw vet vaker rond je middel en in je buikholte terecht. Daarnaast verlies je spiermassa en kan je insulinegevoeligheid afnemen, wat buikvet makkelijker maakt.
Hoe weet ik of ik veel visceraal vet heb?
Precies meten kan alleen met een scan, zoals een MRI, CT of DEXA. Thuis geeft je tailleomvang een goede indruk. Voor vrouwen geldt een taille boven de 80 centimeter als verhoogd en boven de 88 centimeter als sterk verhoogd. Een taille die minder is dan de helft van je lengte is meestal een gunstig teken.
Kun je visceraal vet hebben als je slank bent?
Ja. Je gewicht zegt weinig over waar je vet zit. Ook vrouwen met een gezond gewicht kunnen relatief veel vet rond hun organen hebben, bijvoorbeeld door weinig spiermassa, langdurige stress of insulineresistentie. Daarom zegt je tailleomvang vaak meer dan je BMI.
Waarom is visceraal vet ongezonder dan onderhuids vet?
Visceraal vet geeft meer vetzuren en ontstekingsstoffen af en maakt minder adiponectine, een stof die je insulinegevoeligheid ondersteunt. Het bloed uit dit vet gaat via de poortader direct naar je lever. Dat lijkt een belangrijke reden waarom veel visceraal vet samengaat met insulineresistentie, leververvetting en een hoger risico op hart- en vaatziekten.
Helpen buikspieroefeningen tegen buikvet?
Plaatselijk vet verbranden lukt niet met oefeningen voor één spiergroep. Buikspieroefeningen maken je buikspieren sterker, maar halen niet gericht vet weg op die plek. Regelmatig bewegen en krachttraining voor je hele lichaam laten visceraal vet in onderzoek wel afnemen, soms zonder dat je gewicht veel verandert.
Gaat visceraal vet weg na de overgang?
Vanzelf verdwijnt het meestal niet. Wel reageert het goed op wat je doet. Visceraal vet neemt meestal sneller af dan onderhuids vet als je meer gaat bewegen, je spieren traint, genoeg eiwit eet en beter slaapt. Je tailleomvang is een goede manier om dat te volgen.
Maakt vetweefsel na de overgang nog oestrogeen?
Ja. Vetcellen bevatten het enzym aromatase, dat andere hormonen omzet in een zwakkere vorm van oestrogeen. Na de overgang is vetweefsel daardoor een van de belangrijkste bronnen van oestrogeen in je lichaam.
Bronnen
Dit blog is onder meer gebaseerd op het artikel van Vague (La Presse Médicale, 1947) over androïde en gynoïde vetverdeling, het bevolkingsonderzoek van Lapidus en collega's (BMJ, 1984) onder vrouwen in Göteborg, het onderzoek van Lovejoy en collega's (International Journal of Obesity, 2008) naar visceraal vet en energieverbruik tijdens de overgang, de meta-analyse van Vissers en collega's (PLoS One, 2013) naar beweging en visceraal vet, en de afkapwaarden voor tailleomvang van de Wereldgezondheidsorganisatie en het Voedingscentrum.
Deze blog is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Neemt je buikomvang snel toe zonder duidelijke reden, heb je een opgezette of pijnlijke buik, of maak je je zorgen over je hart, bloedsuiker of lever, laat dit dan onderzoeken door je huisarts. Heb je een hartaandoening of gewrichtsklachten, overleg dan met je arts of fysiotherapeut voordat je met zware training begint.
Je buik vertelt iets over je hormonen
Rond de overgang verandert de plek waar je lichaam vet opslaat, en dat vraagt om een andere kijk dan alleen het getal op de weegschaal. In een gratis kennismakingsgesprek van een kwartier kijken we samen waar jij staat en welke begeleiding bij je past. In de coaching app krijg je een persoonlijk coachingplan met dagelijkse habits die je afvinkt, zoals bewegen na het eten of een eiwitrijk ontbijt. Met de dagelijkse check-ins zie je hoe je energie, slaap en stress meebewegen. Bij persoonlijke coaching kijk ik dagelijks mee met je voedingsregistraties.
Opmerkingen